MWANA JU AKUPAGWA + MWANANJI JU AKUPEDWA → LINA LYAKWE LICHIŴILANJIDWA MUNGU JWAMACHILA.
Yaka mia saba mmbujo mwakuŵelekwa kwa Yesu, nchimi jwalembile kuti mwanache ju chachiŵilanjikwa Mlungu Jwamachili. Mwanache Yesu ŵagonile mu chondo cha kulisya inyama. Ŵalanje lilemba pang'onopang'ono. Malemba gakuŵecheta utenga wosope wa chondechonde chi.
TUŴELECHE MUNDU MU CHIŴANIKO CHETU, MOŴA CHIFANANO CHETU → NI MLUNGU ŴAGUMBILE MUNDU MU CHIŴANIKO CHAKWE MWASYENE.
(Nganisyo syangu jachinsyene: Soomani Ndaŵi ja Kupanganya 1:26 ni 1:27 pamo. Nkasausisya kulekangana pasikati pa ma vasi gaŵiligo. Ndaŵi ja Kupanganya 1:26 jikuti "uwe" ni "wetu." Ndaŵi ja Kupanganya 1:27 jikuti "sanamu jakwe jisyene" ni "Akunnungu ŵagumbile," yosope mu umo. Baibulo likusala ma vasi gaŵiligo pamo mwangali kulolechesya. Baibulo likusala kaŵili pe.)
2. B. JWAKUWILANJIDWA KA MALAIKA WA AMBUJE — JWAKUWILANJIDWA SOI KUTI MLUNGU
Liloŵe lya Chihebeli lyalikutindanyisidwe kuŵa "melaika" ni malak (H4397). Malak jikuloseka kuŵa mundu jwatumidwe. Malak jikulosya masengo gakutumidwa ga mundujo, ngaŵaga usyene wa mundujo. Nnole yakuti Baibulo jikutendekasya ni mundu ju jwatumidwe m'ngani syaikamulane pasi apa.
KOPOSYA NLAJU MU MAKONDA GENU, PAKUŴA MALO GAKUJIMA GENUGO GALI MALO GASWEJU.
(Nganisyo syangu jachinsyene: Nlolechesye chilamusi chachimo, m'maloŵe gagakuŵandana, chachapedwile ŵandu ŵaŵili ŵakulekangana m'yaka mia gakupunda gakulekangana. Pa mtela wa mbugu, chilamusi chikwisa kutyochela m'liloŵe lyalikuŵilanjidwa m'Baibulo kuti Ambuje ni Mlungu. Kuseŵi kwa Yeriko, chilamusi chikwisa kutyochela mwa jwannume jwaajimi mele ali akamulile lupanga m'nyala mwakwe. Yoshua akugwa pasi pa ngope jakwe ni kumpopelela jwannume ju. Jwannume ju ngakukanila kupopelelwa. Ndanganya yeleyi ni yakutenda katumetume ka Mlungu kachisyene katinji kagumbidwe pati mundu akulinga kumpopelela katumetume ka Mlungu. Katumetume ka Mlungu kakuti, "Une ndili jwakutumichila mjenu" (Chiunukuko 19:10), soni kuti "Mpopelele Mlungu" (Chiunukuko 22:9). Yohane ŵalinjile kaŵili kumpopelela katumetume ka Mlungu, ni katumetume ka Mlungu kakanile kaŵili kose. Nganijuŵaga jwalijose jwaakanile kupopelelwa kwa Yoshua kuseŵi kwa Yeriko.)
11. B7. SASA CHIPANGANO CHIPYA CHIKUSALILA CHINDU CHAKUONEKA MBALI
YOHANA 1:18Kombolana↗Ngapagwa mundu juŵambweni Akunnungu katema kakalikose. Mwana jwajikape, jwaali Akunnungu jwausyene, ni jwakunonyelwa ni Atati, jwelejo ni jwatumanyisye Akunnungu.
MASIKU GA CHIGILIKI⚑ G1834 exegeomai — kulalika · ⚑ G3439 monogenes — jwakupagwa jika
Ŵanyamwe nganimme kulipilikana liloŵe lyao atamuno kukulola ku meeso kwao.
1 TIMOSEO 6:16Kombolana↗Ŵelewo pe ni ŵakukombola kutama moŵa gose pangali mbesi nombe akutama palilanguka kwanti mundu jwalijose ngapakombola kuŵandichila ni ngapagwa mundu jwawaiye kwaona ni jwakukombola kwaona. Ŵandu wose ŵachimbichisye ŵelewo nombewo alongosye moŵa gose pangali mbesi! Eloo.
JWAKUTAMA MU LULANGA LWANGANALIKOMBOLELA MUNDU JWALIJOSE KUŴANDIKILA → JWANGANAMMONA MUNDU JWALIJOSE, ATAMOSE KUKOMBOLA KUMMONA.
Sambano ŵichani migawo jiŵili ja Baibulo pambali pambali ni kuŵalanga migawo jiŵiliji pamo.
Chilamusi Chakale chikuŵecheta, kanandi kwannope, kuti ŵandu ŴANLOLILE mundu ju, ŴAŴECHETI naye, ŴALYELE paujo pao, ŴANYINGENYE naye, ni ŴALAMILE.
Chilangano Chasambano chikuŵecheta mwakupikanika, katatu, kuti ngapagwa mundu jwaŵanyisye Atati Mlungu, soni ngapagwa mundu jwakukombola kwaona Atati Mlungu.
Mauganichisyo gaŵili go gali gakuona. Mundu jwaŵaweni ŵandu m'Malembelo Gakale ni Atati jwaŵaweni ŵandu ŵangalombole kum'bona, kwa yele nganijaŵa mundu jumpepe. Yohane akulanga kuti mundu juŵaweni jula jwaani. Akuti mundu juŵaweni jula ali Mwanache jwakuŵelechedwa jika, Mwanache jwali pa chilundu cha Atati, ni kuti Mwanache ju ansongolele Akunnungu Atati kwakuti Akunnungu Atati akombole kuwoneka.
YOHANA 19:17Kombolana↗Che Yesu ŵakopweche ali ajigele nsalaba wakwe kwaula kwiuto kwakukuŵilanjikwa, “Chikalakasa cha Ntwe”, Mchiebulania pakuŵilanjikwa Goligota.
Che Yesu ŵakopweche ali ajigele nsalaba wakwe kwaula kwiuto kwakukuŵilanjikwa, “Chikalakasa cha Ntwe.
YOHANA 19:18Kombolana↗Pelepo ni paŵaŵambile Che Yesu, ni ŵandu ŵane ŵaŵili pamo nawo, jwine kunchiji ni jwine kundyo kwao ni Che Yesu pambindikati.
KUKO ŴAM'PACHIKE PANJINGA + YESU PACHIKATI.
(Nganisyo syangu syachinsyene: Atati, mwanagwe jwajika juŵannonyelaga atati, chulu, nkhuni syesikwe pa mgongo mwa mwanache mwasyene, ni mwanache aku alinkwenda kuulusya pasi pa nkhuni syo. Chindu chi chatendekwe kaŵili m'Malembo. Pakwanda, m'Chiyandiko cha 22, Mlungu ŵayimisye lipanga. Mlungu ŵaŵisile mbusi jwakuŵalanjila pamalo pa mwanache jula. Kaŵili, pa nsalaba, nganijuŵa jwakuyimisya chiwa. Katema kakoko, Mwanache ŵaliji jwakuŵalanjila. Mnole kalekangano kane pasikati pa yindu yeneyi yiŵili. Isaka ŵawusisye kuti, "Ali kwapi mwanangondolo?" Nganichipagwa jayanjo pa lisosa lya Isaka pa lisiku lyelyo. Jayanjo jaiche kanyuma, ku Lusulo lwa Yolodani, kutyochela kwa Yohane. Yohane ŵalosisye chala pa mundu jwakwenda achinjichilila.)
1.YOHANA 1:29Kombolana↗Malaŵi jakwe, che Yohana ŵambweni Che Yesu aninkwaichilila ni ŵatite, “Nnole, jweleju ali Mwanangondolo jwa Akunnungu jwakwigala sambi sya ŵandu ŵa pachilambo!
(Nganisyo syangu syakusyene: Genesis 22:2 jikusala malo gaŵatumiche Mlungu Abulahamu kuti gaŵaliji chilambo cha Moriya. 2 Chronicles 3:1 jikusala malo gaŵataŵile Solomoni Nyumba ja Mlungu kuti gaŵaliji chitumbi cha Moriya, ku Yerusalemu. Chitumbi cha kutinji kwa mbopesi ja Isaka ni chitumbi cha mbopesi syosope syakuŵichilila panyuma m'Nyumba ja Mlungu, kwa ligongo lyeleli, gakuŵa ni liina limo lyakulandana. Yerusalemu nombe ni musi umo umo asilikali ŵaŵambile Yesu paasa m'linga lya musi. Sala yaili yakusala yakusalapa m'Malembo pe. Malembo ngasala kuti Gologota jaliji liganga limo ni Moriya. Malembo gakusala liina limo, chitumbi chimo cha matumbi, ni musi umo. Maloŵe ga Abulahamu gaŵaliji, "Pachitumbi cha Yehova pachiwoneche." Abulahamu ŵaŵechete maloŵe ga m'nyakati jakuja.)
17. JWAKUTUMICHILA JWAKULAGA — SURA JAJIKUKOMBOLA MSALABA PAUJO PAKUŴA MISALABA
10.Isaiah 53:11Kombolana↗↗ read this in your Bible
ŴAITISYE MTIMA WAKWE MPAKA KUWA + ŴAŴALANJIDWE PAMO NI ŴAKULEŴA → ŴASENJE SAMBI SYA ŴANDU ŴAJINJI, NI KUŴENDELA ŴAKULEŴA.
(Nganisyo syangu jasyene: Sooma Isaya 53:9 ni sooni Isaya 53:10, mwakulondelela. Chakwete kalanga chandanda chikuti mtumisi jula ŴAWILE ni kusikwa mmanda ga mundu jwachipanje. Chakwete kalanga chachiŵili chikuti panyuma pa ntima wa mtumisi kutendekwa mbopesi ja sambi, mtumisi jula CHACHIWONA mbeju jakwe ni kongoleka masiku gakwe. Yakwete kalanga iŵili yi ngaikukombola kuŵa yakuonaonape kwa mundu jwaakusigalilape akuwile. Kusyuka kwalembedwe mchipande chi cha Isaya, yaka mianda saba nkanaikoposye kusyuka.)
18. CHIWONELO CHINE, NYANGO JIMOJEPE — peji lya nchimi, ni mundu jwaali nchigali pakusyoma mwakunyakwilika liwu
MASENGO 8:32Kombolana↗Ni liunjili lya Malembelo ga Akunnungu liŵaliji nkusyoma ni ali, “Ŵaliji mpela ngondolo jiŵajijausyaga kukujisinga, ŵamyalele mpela mwanangondolo pakunkata manyunya, Nombewo nganaŵecheta chachili chose. (33) Ŵachembulwisye ni kwaonela. Ngapagwa juchakombole kuŵecheta yankati uŵelesi wakwe, pakuŵa umi wakwe ujigalikwe kutyochela pachilambo.” (34) Mundu jwa ku Esiopia jo ŵansalile che Filipo, “Choonde musalile, jwakulondola jwa Akunnungu ju akuŵecheta yankati ŵaani? Ana akuŵecheta yankati nsyene pane mundu jwine?” (35) Nipele, che Filipo ŵatandilile pelepo pa Malembelo ga Akunnungu ŵansalile Ngani Jambone ji Che Yesu.
JUŊGA JUKUŴECETA NNABII ŊGA ŊGA? → FILIPO ŴATANDITE pa lilembajo lila, ni kwalalicila Yesu.
(Nganisyo syangu jachinsyene: Chelechi chili chiwuso chakusyene, chachiwusidwe pakwikwilanga ni mundu jwanganapikanila najo yanti nnope. Chiwuso chili: ana nkulondola jula akungamba jwani? Yakwanga ngaŵaga lingasyo lya chinsyene lya Filipo. Filipo asachile pa lisengo lyeleliyo lya mu Isaya 53. Filipo alalichile Yesu kutandila mu lisengo lyelelyo. Kusoma kwa achisyene achinduna kwa Isaya 53 kwalembekwe kwa ligongo lyetu. Ngapagwa jwakuŵajilwa kulinjila kusoma kwa achinduna pa Isaya 53.)
19. E. IMANUELI — MLUNGU PAMO NASO, MWANA JWABELEKWE NI MWANA JWAPEGWILE
NAMWALI CHACHIŴA NI NSIGO, NI ACHIŴELEKA MWANA WAMLUME, NI ACHIMWICHA LIINA LYAKWE IMANUELI.
Matayo 1:18Kombolana↗Yelei ni iŵatite pakupagwa Che Yesu Kilisito, che Maliamu, achikulugwe, ŵaliji atomelwe ni che Yusufu. Nambo akanaŵe kuwonegana mpela mundu ni ŵankwakwe, che Maliamu ŵalisimene ali ŵapachiilu kwa ukombole wa Mbumu jwa Akunnungu. (19) Nombe che Yusufu ŵankwakwe pakuŵa ŵaliji mundu jwambone paujo pa Akunnungu nganasaka kwachembulusya che Maliamu pa ŵandu, ŵasachile kwaleka pangaimanyilila ŵandu. (20) Nombewo paŵaliji aninkuganisya yeleyo, katumetume jwa kwinani jwa Ambuje ŵankopochele mu sagamisi, ŵansalile, “Che Yusufu mwana ju che Daudi nkajogopa kwajigala che Maliamu kuŵa ŵankwenu, ligongo ali ŵapachiilu kwa ukombole wa Mbumu jwa Akunnungu. (21) Chaligopole mwanache jwannume nomwe chimwape liina lyakwe Che Yesu, pakuŵa jwelejo ni juchiŵakulupusye ŵandu ŵakwe mu sambi syao.” (22) Nipele yoseyo yakopochele kuti liŵe isyene, liloŵe lya Ambuje liŵaŵechete kwa litala lya jwakulondola jwa Akunnungu achitiji (23) “Mwalimwalipe chaŵe jwapachiilu, chaligopole mwanache jwannume, nombewo chachaŵilanga Emanueli” malumbo gakwe, “Akunnungu ali pamo ni uwe.”
(Nganisyo syangu jwapaajika: Chiwusyo cha Maliamu chachili mu Luka 1:34 chili chiwusyo chakwete lunda, ni ŵandu akwendelechela kuwusya chelecho. Yankwanyi yaŵapedwile jwelejo nganiyiŵa mkangano. Ili chilalusyo cha yaakuti pakupanganya Mlungu. Nnole chitengu chachikuŵilanjidwa mu Luka 1:32: "chitengu chachiuchimwene cha atati ŵakwe Daudi." Chelecho ni chitengu chachilichacho chaŵasasile Yesaya 9:7 kuti mwanache jula tachitama pachanya pakwe, soni ni nyumba jajilijajila jachiuchimwene jaŵajilembile mu Sabuli 110.)
22. G. LILOŴE LYALITENDEKWE KUŴA MWILI — NI MUNTU WAKUTI ANDI ANNONJEKE MUNI
1.YOHANA 1:1Kombolana↗Chikanaŵe gumbikwa chachilichose jwapali jumo jwaŵilanjikwe Liloŵe, nombe jwele liloŵe jo ŵaliji pamo ni Akunnungu, nombejo ŵaliji Akunnungu. (2) Chitandilile kundanda Liloŵe jo ŵaliji ni Akunnungu. (3) Indu yose yagumbichikwe ni ŵelewo ni pangali ŵelewo nganichipagwa chachili chose chichagumbichikwe. (4) Jwelejo ŵaliji ndande ja umi ni wele umi wo uichenawo lilanguka kwa ŵandu.
MASIKU GA CHIGILIKI⚑ G3056 logos — Liloŵe
PA CHIYANDO MLI LILOŴE + LILOŴE LYAŴELE KWA MLUNGU + LILOŴE LYAŴELE MLUNGU → YINDU YOSE YATENDEKWE NI JWALAKWE.
(Nganisyo syangu syakusyene: Yohane 1:1 jikupeleka mawu gatatu mu chitendo chimo. Kila liwu mwa mawu gatatu gakusachilwa. Liwu lyandanda lili "Lilowe lyaliji pandanda." Lilowe, lina lya Mwana jwa Mlungu chandanda chindanijile chiwiliwili cha chundu, nganilyaŵa ni ndanda. Liwu lyaŵili lili "Lilowe lyaliji pamo ni Mlungu." Lilowe nganiliŵa kaje lina line lya Atati Mlungu, ligongo mundu ngakukombola kuŵa pamo ni jwikape. Liwu lyatatu lili "Lilowe lyaliji Mlungu." Lilowe nganiliŵa chiŵelesi chaching'anda chachijimi pambali pa Mlungu. Kuchisya liwu limo mwa mawu gatatugo kukupanganya chitendo chakulekana ni chitendo chalembile Yohane.)
2.YOHANA 1:14Kombolana↗Nombe Liloŵe jo ŵaliji mundu ni ŵatemi noweji. Ni uweji tuuweni ukulu wao, ukulu wao jwelejo jwajikape jwatyosile kwa Atati Akunnungu, aguumbele umbone ni usyene.
MASIKU GA CHIGILIKI⚑ G4637 skenoo — kutama
LILOŴE LYATESILE KUŴA CHIILU + LYATAMI PASI PA UWE → TUŴENE ULUMBA WAKWE, ULUMBA MPELA WA MWANAJUMPEPE JWA ATATI.
23. MALONJELO GAKUSIYANA, LIKANI LIMOLIMO — hema ja m'mwanya, ni hema ja chiilu.
YOHANA 1:14Kombolana↗Nombe Liloŵe jo ŵaliji mundu ni ŵatemi noweji. Ni uweji tuuweni ukulu wao, ukulu wao jwelejo jwajikape jwatyosile kwa Atati Akunnungu, aguumbele umbone ni usyene.
LILOBE LILITENDEKWE MWILI + LILITAMILE PASI PETU.
(Nganisyo syangu syapachintu: Liloŵe lya Chigiriki lyalikutumbilidwa ni Yohana pakugamba “kutama” mu John 1:14 ndi skenoo (G4637). Skenoo likutanga kuwika lisasa ni kutama mwelemo. Kalakala, Mlungu ŵasalile ŵandu ŵa Israel kuti aŵeje lisasa kuti Mlungu akombole kutama pasi pao, ni ŵalitawile ni lipende, mikwi, ni sahabu (Exodus 25:8). Mu John 1:14, chithuthu chichoicho chikuuja sooni, nambo lisasa lyele ndi chiŵiliŵili cha mundu. Lisasa lyalyaliji m’chipululu lyaliji chithuthu chandanda cha usyene wauŵechetedwe ni Yohana, lyalyalosisye kupaka chiŵiliŵili cha Yesu Kilisito. Malembo Gasyene Gamsyene gakumanyisya lisasa lyele mpela mthunthu, chithuthu chachikulosya Yesu Kilisito, kaŵe pakumala kuunukula chindu chachalosisye mthunthu wo. Yohana akusala yeleyi mwakupikanika mu John 1:14.)
1.ŴAKOLOSAI 1:15Kombolana↗Kilisito akulandana kwa usyene ni Akunnungu ŵangakuwoneka. Jwelejo ŵapali ikanaŵe yepanganyikwe yose kugumbikwa. (16) Pakuŵa kwa litala lya jwelejo, Akunnungu ŵaigumbile indu yose ya kwinani ni indu yose ya pachilambo ni yaikuwoneka ni yangaikuwoneka pamo ni ŵaali ni machili pane achakulu pane ilongola pane ŵaali ni ulamusi. Akunnungu ŵaigumbile indu yose kwa litala lyakwe ni kwa liwamba lyakwe. (17) Kilisito ŵapali ikanaŵe indu yose kugumbikwa ni kwakulumbikana ni ŵelewo indu yose ilumbikene pamo.
KWA JWALAKWE YINDU YOSOPE YAGUMBIDWE + JWALAKWE ALI PAUJO PA YINDU YOSOPE → KWA JWALAKWE YINDU YOSOPE YIKUKAMULANA.
2.ŴAKOLOSAI 2:9Kombolana↗Pakuŵa chinungu chose cha Akunnungu chili mu nkati mwa chiilu cha Kilisito. (10) Ni nkulumbikana nawo, ŵanyamwe nkwete umi wautindimisyo. Ŵelewo akwete ulamusi pa masoka gagakutawala ni achakulu wose.
MWA JWELEJU MUKUTAMA KUKWANA KOSE KWA UMUNGU MU M'BILI → M'MELE ŴAKWANA MWA JWELEJU.
YOHANA 5:39Kombolana↗Nkugasosasosa Malembelo ga Akunnungu nchiganisyaga kuti mu gelego chimpate umi wa moŵa gose pangali mbesi. Ni Malembelo ga Akunnungu go gakuŵalanga umboni nkati une! (40) Ni ŵanyamwe ngankusaka kwika kukwangu kuti nkole umi wa moŵa gose pangali mbesi.
SESANI M'MALEMBA GOSOPELA → GAKO GALI GAGAKUNGAMUCHILA UNE.
(Nganisyo syangu jwapajika: Yesu ŵaŵechete yeleyi mu Yohane 5:39-40 kwa achalume ŵaŵaimanyilile Malembelo kupunda ŵandu ŵine wose ŵaŵaliji ŵajumi pa ndaŵi jila. Ŵakombwele kugambusya Malembelogo pangali kulola m'chitabu. Yesu ŵasalile ŵanganyao kuti Malembelo gosope gaŵagakumbuchile mmitima mwaogo galiji nkulosya kukwakwe, nambo kuti ŵanganyao ŵaliji ŵangasaka kwika kukwakwe kuti akapate umi. Kumanyilila maloŵe ga Malembelo ngaŵe chindu chimo ni kummanyilila mundu jwakuŵechetedwa maloŵe gagogo. Pangali pane pane pakusosekwa kulola umi. Yesu nganijusala kuti nnole m'malingaliro genu mwachilikati. Ŵasasile kuti nnole m'Malembelo.)
1.Luka 24:25Kombolana↗Nipele, Che Yesu ŵaasalile, “Mwanya nli ŵakuloŵela kwanti yele ni mitima jenu jili jakutopela nkukulupilila maloŵe gose gaŵaŵechete ŵakulondola ŵa Akunnungu. (26) Ana nganiyaŵajila Kilisito Nkulupusyo akole masauko ga ni kwanti yeleyo ajinjile mu ukulu wao?” (27) Nipele, ŵaasagamulile gose gagaliji nkwagamba Mmalembelo ga Akunnungu kutandilila mmalembo ga che Musa mpaka mmalembo ga ŵakulondola ŵa Akunnungu wose.
KUTANDILA PA MOSE NI MANABII WOSOPE → ŴAŴALANJILE M'MALEMBA GOSE YINDU YAKUKWANGANA NI JWALAKWEO.
2.Luka 24:32Kombolana↗Nipele ŵaŵechetesyene, “Ana ngaŵa mitima jetu jasisimwiche paŵaŵechetaga nowe mwitala mula ni kutusagamukulila Malembelo ga Akunnungu.”
ULI MITIMA JETU NGANIJITANDA MU UWE, PATUŴAUNUKULILE MALEMBA?
3.Luka 24:44Kombolana↗Nipele ŵaasalile, “Gelega ni malumbo ga maloŵe ganansalile panaliji pamo ni ŵanyamwe kuti, gaŵajilwe gamalichikwe gose gagalembekwe gagang'ambaga une mu Malajisyo ga Akunnungu gaŵapele che Musa ni itabu ya ŵakulondola ŵa Akunnungu ni mu Sabuli.” (45) Nipele ŵaaunukwile mu lunda lwao kuti akolanje kugamanyilila Malembelo ga Akunnungu
YINDU YOSOPE YIKUSOŴA KUKWANILICHIKWA, YAŴALEMBEDWE MU MALAMUSI GA MOSE, NI M'MASYOMO, NI M'MASABULI, YATIYIKUŴECHETA YANGU → PAJIPAKUJE, ŴAUGULE LUNDA LWAO.
(Nganisyo syangu jachinsyene: Luka 24:44-45 jikupeleka jibu pa lipesa lyakuwusya lya usumbulusyo wonose. Jibuji jikutyochela m'kang'wa mwa Yesu, panyuma pakwe Yesu kutyoka pa malembe. Yesu ŵasyesye migawo jitatu ja Malembe Gakale: shalia ja Musa, achimwene ŵa Akunnungu, ni Sabuli. Migawo jitatuji pamo jikuŵa Malembe Gakale gosope. Yesu ŵatite Malembe Gakale gosope gakwete indu yakwamba jwalakwe. Yesu nganitite kuti Malembe Gakale gane pe gakwete indu yakwamba jwalakwe. Yesu paakumala kutenda yeleyi, ŵatesile yindu iŵili yakulekangana kwa ŵakulijiganya. Yesu ŵaugwile MALEMBE ku ŵakulijiganya. Yesu ŵaugwile LUMANYICHISYO lwa ŵakulijiganya. Mundu akusaka yindu iŵiliyi yosope. Mundu mpaka akole Baibulo lyosope m'makono mwakwe, nambo akusakalila Yesu kuti augule meso gakwe kuti alole Yesu m'Baibulomo. Soomani Baibulo. Mwaŵusye Yesu kuti angulile Baibulo. Nlijiganye kusooma Baibulo.)
4.1 YOHANA 1:1Kombolana↗Tukunlembela ŵanyamwe utenga wa Ngani ja ajula jwakuŵilanjikwa Liloŵe jwakwikanawo umi, juŵapali chitandile kundanda. Uwe twampikene ni kumbona kwa meeso getu twachinsyene, twammweni ni kunkwaya kwa makono getu twachinsyene. (2) Jwele jwakwikanawo umi wo paŵaiche, twammweni, noweji tukuŵalanga umboni ni kunlalichila ŵanyamwe nkati umi wa moŵa gose pangali mbesi. Jwelejo ŵaliji kwa Atati ni sambano atukopochele uweji. (3) Tukunlalichila nkati Che Yesu, jutwammweni ni kumpilikana, kuti nombe ŵanyamwe nlumbikane pamo noweji mu umo watukwete nkulumbikana kwetu ni Akunnungu Atati ŵetu ni Che Yesu Kilisito Mwanagwe.
TWAPIKENE + TWAWENE NI MASO GETU + TWALOLECHESYE + MAKONO GETU GAGWAJE → UMI WA MASIKU GOSOPE, WAWAŴE NI ATATI, NI WAWALOSYEDWE KWA UWE.
(Nganisyo syangu syachinsyene: Yohane akuŵalanga yakulola pakusaka mu 1 Yohane 1:1: kupikana, kulola, kulolechesya, ni kukamula ni makono getu. Yohane ngaakusala nganisyo kapena lingu. Yohane akusala mundu juŵalyaga nawo chakulya. M'lisosa lyalilyolyo, Yohane akumwilanga mundu jula kuti "umi wa muyaka wosope, wauŵaliji ni Atati." Mundu juŵakamwilwe ni ŵakutumisya ni makono gao ndi mundu jwalijoyo juŵaliji ni Atati kutandila kandanda. Chelecho ni chikanilo chosope cha 1 Yohane 1:1-3. Yohane akusala kuti ali mboni ja chikanilo achi, ngaŵa jwakuchiŵalanjila pe.)
25. H. LIGONGO CHIWA CHALINJILILE CHELE — LISONGA LYAKUWUYA KWA MLUNGU
Leviticus 17:11Kombolana↗↗ read this in your Bible
UMI WA CHILU UKUŴA MWA MIYASI → MIYASI JI JIKUTENDA CHIWULUŴISYO CHA MBUMU.
Ŵaebulania 10:4Kombolana↗Ligongo miasi ja mikambaku ja ng'ombe ni mbusi ngajikombola kusityosya sambi.
Ligongo miasi ja mikambaku ja ng'ombe ni mbusi ngajikombola kusityosya sambi.
(Maganichu gangu gansyene: Bichile mavesi gatatu ga pamo, chitendele chose cha mbopesi jajikale chikulisimosya jichenene. Umi uli m'miyasi. Sambi jikusaka umi. Kalakala, mbopesi sya inyama syaliji sikuwusya chiwalanjilo (chiwundikilo cha kanandi cha sambi chachaawusyaga mundu kuti aime pameso pa Mlungu) lisiku ni lisiku, kwa yaka mamasengo. Ahebeli akusala mwakuonechela kuti mbopesi sya inyama nganisiwecha jikombola kuwuusya sambi. Sambi mbopesi syosope isyo syaliji sya ichichi nambo? Syaliji sikusigalila ligambo lya sambi nkanaligomboleche mwakuonechela. Syaliji chikumbusyo chatalichitali, chakuwelesyaga, chachalisiku ni lisiku, chakuti umi wine wasachilwe kulipa, ni syajimilichisye chikumbusyo cho mpaka kuwa kwa jumo kwakwete makombolele gakulipa ligambo lya sambi mwakumalisya.)
28. H3. MMEMBWANGA WATULUJILE PASI
ŴAFILIPI 2:5Kombolana↗Nkolanje ntima uwowo waalinawo Kilisito Yesu. (6) Namose Kilisito ŵaliji chisau Akunnungu, nambo nganaganichisya kuti kuŵa chisau Akunnungu, chili chindu chakukamulana nacho. (7) Nambo ŵalesile indu yose yaili yakwe, ŵaliji mpela jwakutumichila, ŵapagwile ni kuŵa mundu mpela ŵandu ŵane. (8) Ŵalitulwisye ni kwajitichisya Akunnungu mpaka kwasika, elo, kwasika pa nsalaba.
PALI M'CHISYO CHA MLUNGU → ŴATOLE CHISYO CHA KAPOLO → ŴAJITITE MPAKA KU CHIWA, CHIWA CHA PA NSALABA.
(Nganisyo syangu: Nnole mtondele wa kutuluka mu Afilipi 2:6-8. Yesu ŵaliji mu sagu jwa Mlungu. Yesu ŵajimasyidwe litawu lyakwe. Yesu ŵajigele sagu jwa kapolo. Yesu ŵajigele chiwoneche cha ŵandu. Yesu ŵalinyichisye. Yesu ŵapikanichisye. Yesu ŵawile. Paulo pakumbesyo ŵajonjechesye maloŵe gaŵili gagaŵe gakusachilwa kwa chiwaga chi: "namuno chiwa cha mtanda." Kusala kaje kuti Yesu ŵawile nganikwatosya Paulo. Litala lyakwe lyakuwa lya Yesu ndilyo lili liwaga lya Paulo.)
30. H5. CHIWA CHAKWE CHALIPI PA CHICHI — DARAJA, NGA MASAUSYO
Ŵaloma 5:8Kombolana↗Nambo Akunnungu akutulosya kuti akutunonyela, pakuŵa patwaliji chiŵela ŵandu ŵa sambi, Kilisito ŵawile kwaligongo lyetu. (9) Pakuŵa sambano tuŵalanjikwe ŵambone paujo pa Akunnungu kwa litala lya miasi ja Kilisito, isyene chitukulupuswe ni ŵelewo kutyochela mu lutumbilo lwa Akunnungu. (10) Pakuŵa patwaliji ŵammagongo ŵa Akunnungu, Akunnungu ŵatujilenye ni nsyene kwa chiwa cha Mwanagwe. Ni sambano pakuŵa tujilanikwe nawo, isyene tutukulupuswe kwa litala lya umi wa Kilisito.
MASIKU GA CHIGILIKI⚑ G2644 katallasso — Kuundana
PANDAWI JATUŴE UNANDU, KILISITO ŴAWILE LIGAMBA LYETU → TUKUŊŊUNILANGANYA NI MLUNGU KUPITILA CIWA CA MWANAGWE.
2 ŴAKOLINTO 5:18Kombolana↗Ayiyi yose ikutyochela kwa Akunnungu ŵatujilenye ni nsyene kwalitala lya chiwa cha Kilisito, ni ŵatupele masengo ga kwajilanya ŵandu ŵane ni Akunnungu. (19) Welewu uli utenga wetu, Akunnungu ŵaajilenye ŵandu ŵa chilambo chino ni asyene kwalitala lya chiwa cha Kilisito pangaŵalanjila sambi syao. Nombe atupele uweji utenga wa kwilanya. (20) Nipele, uwe tukuŵecheta pamalo pakwe Kilisito, mpela ila Akunnungu asyene akunchondelela ŵanyamwe kwa kang'wa syetu. Tukunchondelela ŵanyamwe pamalo pakwe Kilisito njilanikwe ni Akunnungu. (21) Kilisito nganakola sambi nambo kwa liwamba lyetu Akunnungu ŵantesile ajigale sambi syetu kuti kwakulumbikana ni ŵelewo tukombole kuŵa ŵambone paujo pa Akunnungu.
MASIKU GA CHIGILIKI⚑ G2643 katallage — kuwundanya
MLUNGU ŴAŴELE MU KRISTU, ŴALUNGANYISYE CHILAMBO KWA JWALAKWE → ŴAM'TESILE KUŴA SAMBI KWA LITUWE, JWANGASIMANYA SAMBI.
1 TIMOSEO 2:5Kombolana↗Pakuŵa Akunnungu ali ŵamo pe, nombe kwana jwakwilanya jumo pe pasikati ja Akunnungu ni ŵandu, ni mundu jo ali Che Yesu Kilisito (6) uŵalityosisye nsyene kwawombola ŵandu wose. Ayiyi ikulosya kuti kele kaliji katema kakasachikwe kanti Akunnungu akusaka kwaŵombola ŵandu ŵakwe.
MLUNGU JUMPEPE + JWAKWILANYA JUMPEPE PASIKATI PA MLUNGU NI ŴANDU, MUNDU KRISTU YESU.
(My personal thoughts: A mediator (one who stands between two separated parties to bring the two parties back together) must belong fully to both parties, or he cannot serve as a mediator. Look at what 1 Timothy 2:5 says the mediator is: "the man Christ Jesus." He has to be a man, or he cannot stand where human beings stand and die a human death. Now look at what 2 Corinthians 5:19 says was true inside that death: "God was in Christ." And he has to be God, or his death is just one more man dying, providing no salvation (rescue from sin and the penalty of sin) for anyone. This is why the answer to "who is Jesus" is not a side question for scholars alone. The whole doctrine of salvation depends on it.)
YOHANA 3:14Kombolana↗Mpela ila che Musa iŵatite pakulikoleka penani pa luchanamila lijoka lilyakolochekwe ni shaba mwipululu mula, iyoyo peyo Mwana jwa Mundu ikusachilwa anyakulikwe mwinani (15) kuti jwalijose juchankulupilile akole umi wa moŵa gose pangali mbesi. (16) Pakuŵa Akunnungu ŵaanonyele nnope ŵandu ŵa pachilambo, nipele ŵantyosisye Mwanagwe jwajikape, kuti jwalijose jwakunkulupilila akajonasika, nambo akole umi wa moŵa gose pangali mbesi. (17) Pakuŵa Akunnungu nganantuma Mwanagwe pachilambo kuti aiche kukwalamula ŵandu, nambo aiche kukwakulupusya.
Mpela Musa yatite pakunyakula lijoka mwipululu, iyyoyopeyo Mwana jwa Mundu akusachilwa kunyakulidwa → kuti jwalijose jwakunkulupilila jikasawonanga.
(Nganisyo syangu jajika: Ulukosano wu pasikati pa Numbers 21 ni John 3 nganiuwa ulukosano wagumbidwe ni chikagulu chi. Yesu asasile ulukosano wu mwakulunjila ni mwakalanga, yankati usyene wakwe. Ŵandu ŵaŵaliji kufwa m'chipululu nganiŵasalilidwa kulikolosya achinsyene, kuŵa ŵamachili, kapena kupanganya masengo pakuti apate machiro. Ŵasalilidwe alole (LOLA) chachikwesyedwe ni Mlungu pa mtela. Aŵala ŵaŵalolile ŵatemi. Sano tukamulisye mbali sisiŵiri sino pamo ni kuiona liunda lyakusanguka. Nsoka wa mbiya wachikwesyedwe pa mtela waliji wagumbidwe mpela chindu chachiŵaliji kuŵulaga ŵandu ŵaŵaliji kuchilola. Paulo akutisala usyene wine wakusanguka wanti pa nsalaba, achititi Yesu ŵaGUMBIDWE kuŵa sambi kwa ligongo lyetu, natamuja jwalakwe nganamanyilila sambi (2 Akolinto 5:21). Machiro gachikwesyedwe m'liunda lilyolyele mpela chilweso.)
33. BABA MWENSYENE JWAKUMWICHA MWANA "MULUNGU" NI "MBUJE"
1.Ŵaebulania 1:1Kombolana↗Kalakala ko Akunnungu ŵakungulwiche ni achambuje ŵetu kakajinji ni matala gamajinji kwa litala lya ŵakulondola ŵakwe. (2) Nambo moŵa ga mbesi gano aŵechete nowe kwa litala lya Mwanagwe, jwapegwilwe ni Akunnungu indu yose iŵe yakwe, nombe kwa litala lya jwelejo ŵachigumbile chilambo chose. (3) Ŵelewo ali ung'alime wa ukulu wa Akunnungu ni chisau chisyenesyene nti yaali Akunnungu nsyene, indu yose ikwendelechela kupagwa mpela yaitite kuŵa pachilambo malinga ni ukombole wa liloŵe lyao lyalili ni machili. Nombewo paŵamasile kwaswejesya ŵandu mu sambi syao, ŵatemi peuto pakuchimbichikwa kunlyo kwa Akunnungu Ŵakulu.
Jwalakwe atuŵechetesye kupitila mwa Mwanagwe + kupitila mwa Jwalakwejo ŵapanganyisye ilambo → lulanga lwa ukulu wakwe, ni chiwoneche chakusagalila cha uumi wakwe.
2.Ŵaebulania 1:5Kombolana↗Pakuŵa Akunnungu nganansalila namose jumo jwa achikatumetume ŵakwe ŵa kwinani katema kakali kose kuti, “Mmwejo ndi Mwanangu lelo une ndili Atati ŵenu.” Ni sooni nganansalila katumetume jwa kwinani jwalijose kuti, “Une chime Atati kwa jwelejo nombejo chaŵe Mwanangu.” (6) Ni sooni Akunnungu paŵantumile mu chilambo mwanache jwannume jwakwitiwo ŵatite, “Achikatumetume ŵa kwinani ŵa Akunnungu wose akuŵajilwa kwapopelela.”
MASIKU GA CHIGILIKI⚑ G4416 prototokos — wandanda kupagwa
KALAKALA MMWE ŴATAŴISYE MUSINGI WA CHILAMBO → MMWEJO MLI MWENUMO, NI YAKA YENU NGANIYAKUŴA NI MBESI.
(Nganisyo syangu jachinsyene: Ali ndaŵi jakuŵa jakusoma Zaburi siŵili mwakwandana ni jinaine jikutenda masengo gagakomboleka. Zaburi 45 ni lulimbo lwa ulombela. Zaburi 102 ni lipopelo lya mundu jwali mu chakusausya. Mu Zaburi 102, maloŵe gele gakuŵechetekwa kwa BWANA, Mlungu jwa Israeli, jwaŵagumbile chilambo. Zaburi syosope siŵili syalembekwe yaka mmasela paujo pakupagwa kwa Yesu ku Betelehemu. Ahebulania 1 akutwanjila mu Zaburi syosope siŵili. Ahebulania 1 akulosya Zaburi syosope siŵili nti maloŵe ga Mlungu Baba. Ahebulania 1 akutenda Zaburi syosope siŵili kwa Mwanache. Nnole yakulekangana yamwana pankati mwa maloŵe ga Zaburi syamsingi ni matwanjilo ga mu Ahebulania 1. Baibulo jangasisa yakulekangana yamwanao, nombe usomo uwu ngaugasisa nombe. Chindu changasakala pankati mwa Zaburi ni Ahebulania 1 ni undu wa mundu jwakuŵechetekwa jula.)
35. J. AMBUJE ŴASALILE AMBUJE ŴANGU — LIVASI LYALIMALICE MKANGANO
AMBUYE ŴAŴECHETE KWA AMBUYE ŴANGU, TAMA KUMANJA KWANGU → MPAKA NDIŴIKE ŴAMASETI ŴAKO PASI PA MAKONDE GAKO.
(Ganichisyo syangu syachisyene: Lilemba li limo mu Zaburi 110:1 likwete lundanda lwaakulungwa kuliko mwakuti liwoneche pandanda. Mu Chiingelesi, maloŵe gaŵili gose gakulembedwa "Lord." Chilosyo chikamu chakulekanganya jichiŵeje kulembekwa kwa maluwa gamakulungwa. Liloŵe lyandanda likulembedwa m'maluwa gamakulungwa, LORD. Liloŵe lyaŵili nganilyalembekwa m'maluwa gamakulungwa. Pasi pa Chiingelesi, gali maloŵe gaŵili gakulekangana ga Chiebulania. Liloŵe lyandanda lya Chiebulania lili liina lya chilanga cha Mlungu, Yehovah (H3068). Maluwa gamakulungwa mu KJV gakulosya kuti liloŵe lyapasi lya Chiebulania lili Yehovah. Liloŵe lyaŵili lya Chiebulania lili adown (H113), liloŵe lyakulosya bwana kapena jwakulamula. Wandu wakugambidwa apa akuŵerenga "Ambuje ŵangu." Daudi, pakulemba zaburi ji, akulemba Mlungu pakuŵeleka ni mundu jwaakum'kolanga Daudi kuti Ambuje ŵake. Sano ganichisyani lisosano lyakuŵalanjika. Daudi jwaliji mwenye jwa Israeli. Ambuje ŵake ŵaliji ŵani? Jibu likusyuka kuŵa lyakusanguka pakumkumbuka kuti Mlungu ŵalanjile kuti Kristu chachiika kutyochela mu lukosyo lwa Daudi asyene, mibadhi jinyingi kanandi. Mundu ngaakuŵelenga kum'kolanga mwana wa mwanagwe jwamwana kuti "Ambuje ŵangu.")
36. J2. NAYE MISYENE ŴAŴAUSISYE YENEYI, NI PWAKALI NI JWALIJOSE JWAKOMBOLA KWANGA
Matayo 22:41Kombolana↗Paŵasongangene pamo Mafalisayo, Che Yesu ŵausisye (42) “Ŵanyamwe nkuganisya uli yankati Kilisito? Uli ali mwanagwao ŵaani?” Ŵajanjile, “Ŵa che Daudi.” (43) Che Yesu ŵaasalile, “Nipele, kwachichi che Daudi kwa ukombole wa Mbumu jwa Akunnungu akwaŵilanga Ambuje? Pakuŵa ŵatite (44) ‘Ambuje ŵaasalile Ambuje ŵangu, ntame kundyo, mpaka pachinaaŵiche ŵammagongo ŵenu paasi pa makongolo genu.’ (45) Nipele, iŵaga che Daudi akwaŵilanga Kilisito ‘Ambuje’ ikukomboleka chinauli kuti ali mwanagwao?” (46) Ngapagwa mundu jwalijose juŵakombwele kwanga. Chitandile lyuŵa lyo ngapagwa juŵalinjile sooni kummusya.
IŴAGA DAUDI AKUMMILANGA AMBUJE, ANA MWAKUTI AKAŴE MWANAGWE? → NI PANGAŴA MUNDU JWAŴAKOMBWELE KWANGA LILOŴE LIMO.
(Nganisyo syangu jwakati: Che Yesu nganaasalila Afarisayo chikombolelo cha chiwusyo chakwe basi pa Matayo 22:41-46. Ŵawusisye ni kuleka pangali chikombolelo. Ikusigalabe pangali chikombolelo mpaka sambano, soni chikwete chikombolelo chimo pe chachikwanila. Kilisito ali mwanache jwa Daudi kwa chiilu, ni Ambuje ŵa Daudi kwa yeleyo jwaŵele kalakala nkanaŵelekwe Daudi.)
MASENGO 2:32Kombolana↗Nipele, Akunnungu ni ŵaŵansyusisye Che Yesu jo ni uweji wose tuli ŵa umboni wa indu yo. (33) Che Yesu paŵakwesiswe ni kuŵichikwa ni Akunnungu kundyo kwao, ŵampochele Mbumu jwa Akunnungu kutyochela kwa Atati ŵao mpela iŵatite pakulanga. Atupele mbumu jo, chelecho ni chinkuchiwona ni kuchipilikana sambano. (34) Pakuŵa che Daudi nsyene nganakwela mpaka kwinani, nambo ŵatite, ‘Ambuje ŵaasalile Ambuje ŵangu, ntame apano kundyo kwangu (35) mpaka pachinaatende ŵammagongo ŵenu kuŵa chitengu cha kuŵichila makongolo genu.’” (36) “Ŵandu wose ŵa ku Isilaeli akusachilwa amanyilile kwa isyene kuti jwejula Che Yesu jumwaŵambile pansalaba, Akunnungu antesile kuŵa Ambuje ni Kilisito Chiwombosyo.”
DAWUDI NGAŴAKWELILE KU MATUMBI → MLUNGU ŴANTESILE YESU JWAŴAŴELE, JWAMWAPOPWELE PA NSALABA, KUŴA AMBUJE NI KLISITU.
(Nganisyo syangu syachinsyene: Malingaliro ga Petulo mu Masengo 2:29-36 gali gafupi. Malingaliro ga Petulo ngagasaka luso line. Daudi ŵalembile yankati mundu jwakutama pa dyanja lya kumlyo lya Mulungu. Daudi nganakwelela kutama pa dyanja lya kumlyo lya Mulungu. Mundu akakombolile kwenda kulola likaburi lya Daudi, Petulo ŵasasile m'ndime gakusogolela panandi. Kwaligo, salimo jelejo nganijiŵa yankati Daudi. Petulo jukusasa dzina lya mundu juŵasachile salimo jelejo. Petulo akusasa dzina lya mundu ju mwangali kuwungula chilichose: "Yesu jwaajwejo, jwamwan'jile kunkomanya pamsalaba." Petulo akum'chemela mundu ju "Ambuje ni Klistu wose wawili.")
AMBUJE ŴALUMBILILE, soni ngasakusintika → MŴE JWAMBUJE PANDAWI JOSE MALINGANA NI CIULE CA MELIKISEDEKI.
Ŵaebulania 5:5Kombolana↗Iyoyo Kilisito nombe nganalitenda nsyene jwakuchimbichikwa kwa kuliŵika aŵe Jwambopesi Jwankulu, nambo Akunnungu ni juŵansagwile ni kunsalila kuti, “Mmwejo ndi Mwanangu, lelo mechete une ndili atati ŵenu.” (6) Iyoyo ŵatite sooni peuto pane Mmalembo ga Akunnungu kuti, “Mmwejo ni Jwambopesi kwa moŵa gose pangali mbesi mpela uwatite kuŵa umbopesi wa Melikisedeki.”
Iyoyo Kilisito nombe nganalitenda nsyene jwakuchimbichikwa kwa kuliŵika aŵe Jwambopesi Jwankulu → Mmwejo ni Jwambopesi kwa moŵa gose pangali mbesi mpela uwatite kuŵa umbopesi wa Melikisedeki.
Ŵaebulania 7:3Kombolana↗Ngapagwa papalembekwe Mmalembo ga Akunnungu liina lya atatigwe Melikisedeki atamuno liina lya achikulugwe, ngapagwa jwakwimanyilila ŵapagwile chakachi atamuno ŵawile chakachi. Nombewo akulandana ni Mwana jwa Akunnungu, jwelejo chapunde kuŵa Jwambopesi kwa moŵa gose pangali mbesi.
PAKUŴA NGATI NTCHISYO WA MASIKU, NGATI MBESO JA UMOYO → AKUTAMA MSITILISI KWANDAŴI JOSOPE.
Ŵaebulania 7:24Kombolana↗Nambo Che Yesu nganaŵa mpela ŵanyawo ni akutama moŵa gose pangali mbesi, ni umbopesi wakwe ngaukukombola kupegwa mundu jwine. (25) Ligongo li akupakombola kwakulupusya kusyene ŵelewo ŵakwaŵandichila Akunnungu kwa litala lyao pakuŵa akutama moŵa gose kuti ŵapopeleleje kwa Akunnungu.
JWALAKWE AKUTAMA MASIKU GOSE + ALI NI UDINDO WA UMBOPESI WAKANGASINTHA → AKUKOMBOLA KUWAKULUPUSYA MPAKA KUMALIKO.
(Nganisyo syangu jwachinsyene: Nsalimo umo waufupi ukwete indu yejinji nnope. Nsalimo 110 jukusala mundu jwaŵilanjidwa ni Daudi kuti Ambuje ŵakwe, jwatemi kundyo kwa Akunnungu. Nsalimo 110 jukusala mwenye jwakulongosya kutyochela ku Siyoni. Nsalimo 110 jukusala jwambopesi jwa moŵa gose pangali mbesi, jwa lupumba lwakala kupunda lupumba lwa ŵambopesi ŵa Israeli, lwalilumbidwe ni Akunnungu kwa nnumbo waŵangajembuchisya Akunnungu. M'Israeli jwakale, sheria jajaŵendekekaga jajilekene mbopesi ja mwenye ni mbopesi ja jwambopesi. Mundu nganijikundikwa kutola ipande yaili pasi pa sheriajo. Nsalimo 110 jukupeleka ipande yaili yosope kwa mundu jumo pe. Chitabu cha Ahebrania chikutumila sura syejinji nkugopolela mundu jwalakwe ali.)
39. K. AKUYUSYIDWE KUTYOKA M'MANDA — NI JWAKUTAMA MWA MMWE
40. K1. LIYAMBO LISYENE, NI MMENE LYASALIDWE
1 Ŵakolinto 15:3Kombolana↗Pakuŵa kundanda nampele ŵanyamwe indu yaili ni mate nnope inapochele une nansyene: Kuti Kilisito ŵawilile sambi syetu mpela yagakuti pakusala Malembelo ga Akunnungu (4) ni ŵaŵichikwe mwilembe ni kusyuka pa lyuŵa lyaatatu mpela Malembelo ga Akunnungu yagakuti pakusala
KILISITO ŴAWILE LIGAMBA LYA YAMBI YETU MALINGANA NI MALEMBA + ŴAŚIKIKWE + ŴASYUCE PA LISIKU LYAJINE.
1 Ŵakolinto 15:20Kombolana↗Nambo isyene, Kilisito asyuchile, Jwelejo ali jwaandanda ni chimanyisyo chisyene kwa aŵala ŵandu ŵaŵawile kuti chasyuchikwe.
KLISITU ASYUCHILE KUCHIŴA WA AKUWE, NI KUŴA CHIPAMBANO CHA AŴALA ŴAGONILE.
41. K2. CHIINDU CHAACHIWONECHESYE KUSYUKA KWAKWE PA JWALAKWE
Ŵaloma 1:3Kombolana↗Ngani Jambone ji jikungamba Mwana jwa Akunnungu, Ambuje ŵetu Che Yesu Kilisito. Jwati nkati undu wakwe ŵapagwile mu lukosyo lwa mwenye che Daudi. (4) Nambo nkati umi wao wa chimbumu, Mbumu jwa Akunnungu ŵalosisye kwa litala lya ukombole wakwe kuti Mwana jwa Akunnungu kwa kusyuka kwakwe yaani Kilisito Ambuje ŵetu.
AŴISILE MBEJU JA DAVIDI KUKUYA CHIILU → ŴALOSYEKWE KUŴA MWANA JWA MLUNGU NI MACHILI, KUPITILA KUSYUKA KWAO KWA ŴAŴE.
(Nganisyo syangu jamwene: Paulo akuŵika sehemu syosope siŵili sya yankwe m'lilombe limo sooni, mwakolanjana, mu Warumi 1:3-4. Yesu ŵaiche kutyochela m'lukosyo lwa Daudi, m'chiilu. Yesu ŵalanjidwe kuŵa Mwana jwa Akunnungu ni machili, kutyochela pakwimuka pakupumuka m'malembe. Mundu jwalijose akukombola kulisimika kuti jwalakwe ali Mwana jwa Akunnungu. Nambo Yesu jikape ni jwaŵe ni chisimo cha yankwe chakulosyedwa kwa kwimuka pakupumuka.)
MBUMU JWA AJULA JWAŴAM'JIMWISYE YESU KUTYOCHELA KU ŴAKUFWA AKUTAMA MWENUMO → NOMBE CHACHIGAJIMUSYA MASOSI GENU GAGAKUWA.
ŴAGALATIA 2:20Kombolana↗Sambano ngaŵa une sooni jungutama, nambo Kilisito ni ŵakutama nkati mwangu. Umi ungwete sambano mu chiilu, ngwete pakuŵa ngunkulupilila Mwana jwa Akunnungu, juŵanonyele une mpaka ŵautyosisye umi wao kwa ligongo lyangu.
NGWAŴAMBIDWE PAMSALABA PAMO NA KLISTU → NGATI UNENE, NAMBO KLISTU JUKUTAMA MWA UNE.
ŴAKOLOSAI 1:27Kombolana↗Pakuŵa Akunnungu asachile kwamanyisya ŵandu chantemela cho yachitite pakuŵa chachikulungwa ni cha ukulu chichajenele kwa ŵandu ŵangaŵa Ŵayahudi wose. Chantemela cho chili achi, Kilisito ali nkati mwenu, ni ŵanyamwe wakwe chinkole liunjili lya ukulu wa Akunnungu.
MASIKU GA CHIGILIKI⚑ G3466 musterion — chinsyisyo
CHINSISI ACHI = KLISITU MWA MMWE, CHILOLOLO CHA ULEMELO.
YOHANA 14:23Kombolana↗Che Yesu ŵanjanjile, “Mundu jwalijose anonyelaga une chagakamulisye majiganyo gangu, ni Atati ŵangu chanonyelwe ni mundu jo, une ni Atati ŵangu chituiche kukuŵika ndamo kukwakwe.
NAGA MUNDU ANGONASYE UNE, CHASUNGE MALOŴE GANGU → CHITUYICHE KWA JWALAKWE, NI KUTAMA NAWE PAMO.
(Ganichisyo yangu jachinsyene: Nkuye chichenene chosope cha lijifunzo ali mpaka kumbesi kwakwe. Yesu ŵaliji pamo ni Atati nkanijigumbidwe chindu chilichose. Yesu ŵakopochele ku ŵandu m'Malembelo Gakala, ni ŵandu wo ŵajendelele kutama. Yesu ŵapagwile kwa mwanamke m'musi wamwana. Yesu ŵaulaŵedwe pachitumbi, pamikwiga, kuŵala mumusi. Yesu ŵakopweche m'lilembe. Baibulo sambano jikuti Yesu akutama MUKATI mwa ŵandu. Mmasile agha ni pakuŵichila lijifunzo lyoyo lyalongolele katema kose. Ndaka jachikulupi ja lijifunzo ali nganijiŵa jakupunda mkangano wakuti Yesu jwaani. Ndaka jachikulupi ja lijifunzo ali kuti jwakwete yosope yi akusaka kutama mkati mwenu. Nnole soni Yohana 14:23: "tuchiika." Liloŵe lyaŵandu ŵajinji lyalyaugwidile Baibulo mu Genesis 1:26 lili chiŵela lipali pelapa.)
44. AKUWUYA SOONI — NI CHISAGULO CHACHIKUTAMA KWAKAWILAWILA
45. L1. AKWICHA, NI LISO LILILYOSE LICHIMLOLA
MASENGO 1:9Kombolana↗Paŵamasile kuŵecheta yeleyo, Che Yesu ŵajigalikwe kwinani akuno ŵanawose achinnolechesyaga, liunde lyaunichile ni ŵanyawo nganiŵaona sooni. (10) Achinduna ŵala paŵaliji nkulolechesya kwiunde Che Yesu ali nkwaula, papopo ŵandu ŵaŵili ŵaŵawasile iwalo yeswela, ŵajimi nkuŵandikana nawo (11) ni ŵatite, “Ŵanyamwe ŵandu ŵa ku Galilaya, ana ligongo lyachi nkwima pelepa ndi nkulolechesya kwinani? Ŵele Che Yesu ŵajigalikwe kwinani kutyochela kukwenu chachiika sooni chisau intite pakwawona ali nkwaula kwinani.”
Ŵele Che Yesu ŵajigalikwe kwinani kutyochela kukwenu chachiika sooni chisau intite pakwawona ali nkwaula kwinani.
Chiunukuko 1:7Kombolana↗Nnole chaiche mmaunde ni mundu jwali jose chiŵawone. Nombe aŵala ŵaŵansomile ni mpamba, ni ŵandu ŵa ngosyo syose sya pachilambo chalile malilo ligongo lyao. Eloo.
Liso lyosope lichamlola, kwisa soni ŵaŵamtapile.
1.2 Ŵasesalonike 1:7Kombolana↗ni kumpumusya mwanya ŵankulagaswa pamo nowe. Chelecho chichitendekwe pachaoneche Ambuje Che Yesu achityochelaga kwinani pamo ni achikatumetume ŵakwe ŵa kwinani ŵaali ni machili. (8) Akunnungu chiŵajamuche kwa malamba ga mooto wekolele aŵala ŵandu ŵakunkana ni ŵangakujitichisya Ngani Jambone jankati Ambuje ŵetu Che Yesu. (9) Kwamukwa kwawo chikuŵe konangwa kwa moŵa gose pangali mbesi ni kutalikanganywa ni Ambuje ni kutalikanganywa ni ukulu wa ukombole wao (10) patachiika lyuŵa lyo kuti akuswe pasikati ja ŵaswela ŵakwe ni kusimonjekwa ni ŵandu wose ŵakwakulupilila. Mwanya iyoyo peyo chimme pamo ni ŵanyawo pakuŵa nkulupilile umboni utwansalile ula.
MASIKU GA CHIGILIKI⚑ G1557 ekdikesis — chisasyo
Mmoto wakolela wakutenda chilungamisyo pa ŵanganyaŵa ŵangakwamanyilila Akunnungu, ni ŵangakupikanila Ngani Jambone → pakuika kuti akusisyidwe muakuwoneka mwa ŵakuswela ŵakwe.
(Nganisyo syangu jaikati: Msomanje mwakuchetesya 2 Ŵatesalonike 1:8. 2 Ŵatesalonike 1:8 jikusala mikutula jiŵili, ngaŵa mkutula umo. Mkutula wandanda ngaukum'manyilila Mlungu. Mkutula waŵili ngaukupilikanicha ngani jambone. Kumanyilila ni kupilikanicha yikusalidwa pamo m'lilamula limo. Nlole soni 2 Ŵatesalonike 1:10, jajili sehemu ja lilamula limo lyeleli. Kwika kwakwe Yesu kwakwe kwakuŵa moto ku mkutula umo, kuli ukulu ku mkutula wine. Ayi jili yakutendekwa jimo. Upande wauli mundu pa yakutendekwa yeleyo ukusagulidwa sambano, ngaŵa kanyuma.)
2.Chiunukuko 19:11Kombolana↗Pelepo nakuweni kwinani kweuguche, nombeko kwana falasi jwanswela. Ni jwakwesile pachanya pakwe akuŵilanjikwa Jwakukulupilichika ni Jwausyene, sooni akwalamula ŵandu ni kumenyana ngondo kwa litala lyambone paujo pa Akunnungu. (12) Meeso gao galiji mpela lilamba lya mooto, ni pantwe pao ŵawete indu yejinji mpela singwa sya chimwenye. Akwete liina lyalembechekwe lyangakulimanyilila jwine akaŵe asyene wo. (13) Ŵawasile chiwalo chetoŵelele mmiasi, ni liina lyao likuŵilanjikwa, “Liloŵe lya Akunnungu.”
Ni jwakwesile pachanya pakwe akuŵilanjikwa Jwakukulupilichika ni Jwausyene → ni liina lyao likuŵilanjikwa, “Liloŵe lya Akunnungu.
Chiunukuko 19:16Kombolana↗Mu chakuwala chakwe ni mchiiga chakwe lilembekwe liina lyalikuti “Mwenye jwa mamwenye ni Ambuje jwa achambuje.”
Mfumu ja Achimfumu, ni Ambuje ŵa Achambuje.
(Maganichi gangu gapachagulu: Nnole chiwalanjila chamwana m'Chibopelesho 19:12. Yesu jwakwete lina lyalyalembedwe lyanganilimanya mundu jwalijose, nambo jwelejo pe ni jwaŵalimanyilile lyele lina. Mena gagampegwedwe chikulupililo chi gakuoneka pa ndaŵi jimo peji. Mena gakwe ni Jwakulupilika ni Jwausyene. Liloŵe lya Mlungu. Mwenye jwa mamwenye, ni Ambuje ŵa achimwene.)
46. L4. MABUKU GAGAKUNJULIDWE
Chiunukuko 20:11Kombolana↗Nipele nachiweni chitengu cha umwenye chachikulungwa cheswela ni ajula juŵatemi pa chitengu cho. Kwinani ni chilambo yatisile paujo pao ni nganilipagwa liuto kwa ligongo lyao. (12) None naweni ŵandu ŵaŵaliji awile achakulungwa ni achanandi ali ajimi paujo pa chitengu cha umwenye, ni itabu ili iugulikwe. Ni chitabu chiine chaugulikwe chele ni chitabu cha umi. Ŵandu ŵaŵaliji awile ŵalamulikwe malinga ni ipanganyo yao, mpela yaitite kulembekwa mu itabu. (13) Bahali jakopwesye ŵandu ŵaŵaliji awile ŵaŵaliji nkati mwakwe, chiwa ni kwiuto kwa ŵandu ŵawile kwakopwesye ŵandu ŵaŵaliji awile ŵaŵaliji nkati mwao. Jwalijose ŵalamulikwe malinga ni ipanganyo yakwe. (14) Nipele chiwa ni kwiuto kwa ŵandu ŵawile yaponyekwe mu litanda lya mooto. Lyele litanda lya mooto lyo lili chiwa chaaŵili. (15) Mundu jwalijose jwangawoneka liina lyakwe kulembekwa mu chitabu cha umi, ŵaponyekwe pa litanda lya mooto.
MABUKU GAUGULIDWE + BUKU LINE LYAUGULIDWE, LYALILI BUKU LYA UMI → JWALIJOSE JWANGASIMANIKWA JUŴELECHEDWE M'BUKU LYA UMI ŴAPONYEDWE M'LITANDA LYA MOTO.
(Nganisyo syangu syachinsyene: Mitundu jiŵili ja mabuku jikuoneka pa chindanda cha uchimwene mu Chiunukuo 20:12. Buku limo likulembekasya yaŵatesile ŵandu. Buku line likulembekasya majina, jikuŵilanjikwa buku lya umi. Chiunukuo 20:12 nganisyoŵecheta kuti mundu jwalijose ŵakulupuchilwe ni yaŵalembekwe mmabuku ga masengo. Chiunukuo 20:15 jikuŵecheta kuti chindu chimo chachaŵasagulaga mbesi ni kaŵe lina lya mundu lyalembekwe mbuku lya umi.)
YOHANA 3:36Kombolana↗Jwakunkulupilila Mwana akwete umi wa moŵa gose pangali mbesi, jwangakunkulupilila Mwana ngakola umi, ni uchimwa wa Akunnungu uli pa jwelejo.”
Jwakunkulupilila Mwana akwete umi wa moŵa gose pangali mbesi.
Ŵaloma 6:23Kombolana↗Pakuŵa mbote ja sambi jili chiwa nambo ntuuka waakukoposya Akunnungu uli umi wa moŵa gose pangali mbesi mu kulumbikana ni Kilisito Yesu Ambuje ŵetu.
MALIPILO GA SAMBI GALI CHIWA → MPUNJI WA MLUNGU NDI UMI WA MASIKU GOSOPE KUPITILA YESU KRISTU M'BUJE WETU.
(Nganisyo syangu jaajika: Aroma 6:23 ni ndime jajikulungwa mwa chiwundo chose chi. Aroma 6:23 ni sentensi jamwana jaajikwete magaŵanyo gaŵili. Sambi jikwete malipilo gagakusachilwa kulipidwa, nombe malipilo galyo ni chiwa. Malipilo galyo gakulipidwa m'nakati mwa isyene iŵili. Ampaka mundu alipile malipilo galyo achimisyene, kwa yaka ni yaka, kapena mundu akaje chele Yesu achilipilile kala, mpela chawanya. Chelecho ni chisagulo chose. Ndapagwa mundu jwakupona kupanganya chisagulo chele, ligongo kutenda chisagulo ngati ni chisagulo cha isyene yandanda. Yosope mu chiwundo chi, kutandila pa "tuŵichile mundu" mu Genesis 1:26 mpaka pa chindanda cha uchimwene mu Chiunukuko 20, ikuŵa ikwenda nakwendelechesya kwakwika chisagulo chimochi chele. Chikwendelechela kuŵa ni ndema jakupanganya chisagulo chele. Yesu akwendelechela kuŵilanga.)
1.MASENGO 4:12Kombolana↗Jwelejo jikape ni jwakukombola kwakulupusya ŵandu, pakuŵa pachilambo pose ngapagwa liina litupegwilwe lyalitukukombola kukulupuswa nalyo.”
Jwelejo jikape ni jwakukombola kwakulupusya ŵandu → pakuŵa pachilambo pose ngapagwa liina litupegwilwe lyalitukukombola kukulupuswa nalyo.
MALIWO
Chiunukuko 22:17Kombolana↗Mbumu jwa Akunnungu ni mwali jwaulombela akuti, “Njise!” Jwakugapilikana maloŵe ga, akusachilwa asale, “Njise!” Ni mundu jwakwete njota, ajise, ni mundu jwakusaka meesi gagali ni umi ajigale pangali malipilo.
Mbumu jwa Akunnungu ni mwali jwaulombela akuti → ni mundu jwakusaka meesi gagali ni umi ajigale pangali malipilo.
(Nganisyo syangu jachinsyene: Chiitiko chambesi mu Baiblo chikusaka ngoto ata jikanawa, soni chikupedwa kwa jwalijose. Liloŵe lyakutumichisya lili "jwalijose." Liloŵe lyele nganilikusiya mundu jwalijose kunsi, kwa kusaka. Nganilyakusiya mundu jwakusakala nnope jwakuŵerenga chikuulu chi, kapena mundu jwaŵechete ata ndaŵi ni mbukuti kuti kwaana. Yesu, jwali yosope yayi, ni ŵelewo ŵakuŵecheta kuti Njise. Yaikupasyika mundu kupanganya ni kwisa ni kutola mesi ga umi.)
DIDAKI JA MASOKA
Genesis 1:26 — Mlungu ŵatite, Tutende mundu mu sanamu jetu:
7. 2 Wathesalonike 1:9 — Ŵandu ŵatalagasyidwa ni kujonasika kwa moŵa gose pakutalikangana ni Ambuje:
a) ni kutyochela ku ukulu wa machili gakwe
b) jajili chiwa chaŵili
c) ni kwa ligongo lya ukulu wa umbone wakwe
MAYANKHO: 1-a, 2-b, 3-c, 4-c, 5-a, 6-b, 7-a
ŴAUMBONI ŴAKUGAMUCHILA YANJI
Yankani jino nganisagamila pa liloŵe lya nkulemba jumo jikape. Musa, Joshua, nkulemba jwa buku ja Ajilanya, nkulemba jwa mabuku ga Miloŵelo, ni Daudi wosope akutenda kupeleka nnope pa yeleyi. Iyoyo peyo Isaya, Mika, ni Malaki. Iyoyo peyo Matiyo, Luka, ni Yohana. Petulo akuŵecheta pa Pentekoste. Filipo akuŵecheta mwitala lya mmwitanda. Paulo akulemba m'kalata syakwe mnane. Nkulemba jwa buku ja Ŵaebulaniya akuumalichisya. Jelejo ni mataŵi kumi ni nsano, mmabuku makumi gaŵili ni nsano nane ga m'Baibulo, kutandila sura jandanda ja buku ja Genesis mpaka sura jambesi ja buku ja Chiunukuko. Mataŵi gosope kumi ni nsano gakuŵecheta chindu chimo pakwamba mundu jumo jula.
IWU LILIWO LYA LYELECHE LIKUGAWANYA CHUCHI
Mwakuti chiwulili chikulosya ku lulanga: nkuni jajitajikwe pa nsana wa Isaka (Genesis 22:6) ni nsalaba wajitajikwe pa nsana wa Mwana (Yohane 19:17). Chiwulili chatyochele pa litumbi. Chiilu chatyochele kunsi kwa musi.
Yakuti maloŵe gakukamula: liloŵe limo lya Chingelesi "Lord" likulosya maloŵe gaŵili gakusiyana ga Chihebeli mu Sabuli 110:1. Maloŵe gaŵili ga Chihebeli ni Yehovah (H3068) ni adown (H113). Chisyasyo chosope chaŵechete Yesu mu Matayo 22:45 chikwima pa kusiyana kweleku.
→ Ichindu chi chikukamulana ni mmwejo: Yesu nganijiŵa jwakwe basi jwaŵiche. Yesu nganijiŵa jwakwe basi jwakwika. Yesu ali jwakusaka kutama mwenumwe sano (Akolosayi 1:27, Ŵagalatiya 2:20).
Chindu chachikuwambatila ku ukale wangamala: malipilo ga sambi ni chiwa. Mbepesi ja Mlungu ni umi wangamala kupitila mwa Yesu Kilisito Ambuje wetu (Warumi 6:23). Aga ni matala gawili gene gakulipila ngongole ja sambi.
Litala lyakusepuka: Sabuli 110:4 ni chitabu cha Ŵaebulania sura 7 sikutugulila jijusyo jajikulungwa ja unsembe wa Melekisedeki. Jijusyo ji jikulosya mwenye ni jwansembe ŵakamulana mu mundu jumo, jwakala kupunda malamusi, jwalumbidwe ni Mlungu kwa lumbo lyakwe lyangaligalauka. Jijusyo ji jikusaka chikagulo chakwe chachikulungwa payekape.
→ Litala lyakusokonezga: maloŵe ga "uwe" ni "wetu" mu Genesis 1:26, gakamulene ni maloŵe ga "Bwana jumpepe" mu Deuteronomo 6:4, gakugopola litala lya kulijiganya kwosope kwa Uungu wa Akunnungu. Uungu wa Akunnungu ali Akunnungu jumpepe, pamo ni Atati, Mwana, ni Mzimu Weswela ŵaŵalanjidwe mpela ŵandu ŵakulekangana pa Baibulo lyosope. Kulijiganya kweleku kwagumene mbali jimope pe ja kulijiganya kweleku kwosope.
→ Litala lyakupwatika: 2 Thessalonians 1:7-10 ni Revelation 19:11-16 sikutupeleka pa lijiganya lyosope lya kuujila kwa Yesu. Lijiganya lyele likusaka usyene wa kuujila kwa Yesu, kuti kuujila kwa Yesu kuchiika mwachitema, ni lamulo lya kulolechesya kuujila kwa Yesu. Sala mwachiwewe: Malembo gakusala usyene wa kuujila kwa Yesu ni ngagapeleka ndaŵi jajikuwika ja kuujila kwa Yesu (Matthew 24:36, Acts 1:7). Utumiki wu nombe ngaupeleka ndaŵi jajikuwika ja kuujila kwa Yesu.
Litala lyakusepuka: Genesis 3:15, mbeju ja jwankongwe, jikutugulila chitendele chosope cha Mbeju jiŵalanjidwe. Chitendele chi chikupita mwa Abulahamu (Genesis 22:18), mwa Daudi (Sabuli 132:11), ni chikuŵilanjidwa mwakuonechesya mu Galatiya 3:16.
→ Chiunukuko chakomboleka: Jakobo ŵawusisye juŵalimbanaga nawo mu Genese 32 dzina lyakwe lichinsyene, nambo ŵakanile (Genese 32:29). Manowa ŵawusisye lilaika lya Ambuje dzina lyakwe lichinsyene, ni ŵasalilwe kuti dzina lyele lyaliji piliy (H6383), lyakusanguka nnope kuti lijulikane (Ajaji 13:18). Yesaya sano akusala kuti mwanache jwakuŵelekwa kwetuwe takam'cheme Wakusanguka, pele (H6382), kutyochela mu nsonga jamojajo (Yesaya 9:6). Dzina lyaliŵisidwe kwaunda mu Chilembo Chakale sano likulaliswa pachanya pa mwanache jwakange. Kumbesi kwa Baibulo, ali pakwela kutyochela kumwinya, Yesu akwete dzina lyangalimanyika ni mundu jwalijose ikaŵaga jwelejo yekape (Chiunukuko 19:12). Dzina lyele lyapedwaga, nambo dzina lyele likusigalile kutakuka kupunda mwakuti gele masomo gasalile.
Liloŵe ali likulonga masengo, ngaŵaga usimu. Liloŵe ali likutumichisyidwa kwa achalume. Liloŵe ali likutumichisyidwa kwa achimlanguzi. Liloŵe ali likutumichisyidwa kwa yiŵelesi ya kumwinya. Liloŵe ali paikaŵeje jika ngalikutusalila CHACHINDI mundu jwaŵatumidwe. Liloŵe ali paikaŵeje jika likutusalila kuti mundu ŵatumidwe. Malembo gagasyuŵagane gakusachilwa kutusalila yaisyene yayose. Malembo gagasyuŵagane gakutusalila yaisyene yayose m'ngano syele.
Elohim ni fomu ja umbumba. Elohim jikutumika kanandi kwannope kwa Mlungu jwa usyene jumo, pamo ni maloŵe ga chitendo ga umo. Liloŵe lyene lyene likwenda ni ukumu wauli wakuchunguchidwa m'chiwundo chi.
“Ambuje” — H3068 Yehovah — lina lya chilanga lya Mlungu, lyalembedwe mu KJV kuti LORD mmalembo gamakulungwa
Palipose pakuoneka lilembo Ambuje mu malembo gamakulungwa m'Malagano Gakale, Yehova ndilyo lina lya Chiebulania lyalili pasi pa lilembo lya Chingelesi Ambuje.
M'Zaburi 110:1, fomu ja adown jikuŵalanjidwa kuti "Ambuje ŵangu." Adown ni liloŵe lyakusiyana lya Chiebrania kutyochela Yehovah, BWANA jwakuŵecheta ni Ambuje ŵa Daudi m'mesi go.
“chimo” — H259 echad — jimo; wakwilana; jwandanda
Echad ni liloŵe lyalili mu "Ambuje Mlungu jwetu ali Ambuje jumo." Echad ni liloŵe lyalilyolyo lyakuŵechetela ligulo ni kundaŵi kuŵilanjikwa lisiku LIMO. Echad ni liloŵe lyalilyolyo lyakuŵechetela mundu jwannume ni ŵankwakwe kuŵa chiilu CHIMO.
Piliy ni liloŵe lyalyapedwile Malaika jwa Ambuje kwa Manowa kulosya lina lyakwe. Piliy jikuŵa jichikoposela ku nsonga jimope ni lina lya pele mu Isaya 9:6.
