¿Ri Loq'alaj Wuj Waral K'u Kub'ij Chirij ri Etamanel? — Uk' isb'al 2 · Tzij pa KJV rachi'l ri Ajilanem Strong's
PART 2 · JUN K'AK'A' TIJONIK TZ'AQAT PA UXE'AL UK'U'XAL TIJONIK RE LA BIBLIA
Etamabal — Utzilaj Kꞌutuꞌbal rech ri Loqꞌalaj Wuj
TZIJ RI KAJALATAJ
¿Jawijeꞌ kuchapleꞌj wi ri noꞌjibꞌal? Ri Tzꞌibꞌatalik kuya loq jun tzꞌaqat tzij: ri xibꞌin-ibꞌ cho ri Ajawxel are ri uchapleꞌxik ri noꞌjibꞌal. Man are ta ri utijobꞌalil ri winaq, man are ta ri unoꞌjibꞌal re wa uwachulew; are ri xibꞌin-ibꞌ cho ri Ajawxel. Ri tzij pa Hebreo are chokmah (H2451, noꞌjibꞌal); ri tzij pa Griego are sophia (G4678, noꞌjibꞌal); xuqujeꞌ ri uchiꞌ jaꞌ chikiwach kebꞌ tzij riꞌ are yare (H3374, xibꞌin-ibꞌ). Ri xaqꞌbꞌalil riꞌ kꞌo chik ubꞌanik. Kamik keꞌpe kꞌakꞌ kꞌutbꞌal: Job, ri xuxibꞌij ribꞌ cho ri
OXIB' KUCHOLIJ KE'K'UT WI RI JUN CHOMANIK RI'
1. ¿Jawjeˈ kˈo wi ri majibˈal rech noˈjibˈal?
2. We k'o jun chiwe man k'o ta unoꞌjibꞌal, chirij jachin kraj kutzukuj?
3. Jawije' k'utum wi ronojel ri qatzij ri kʼo pa ri noʼjibʼal xuqujeʼ retaʼmabʼal?
LA CIMENTACIÓN QUE MAJI YA' KOJTALIX — NO'JIBAL
RI UXE'AL → RI XIB'IN-IB'AL CHO RI AJAWXEL ARE' RI MAJB'AL RE RI NO'JIB'AL (SALMOS 111:10).
RI TIKARIB'AL → UTZ NA'OJIB'AL K'O KECH RONOJEL RI KEB'ANOW RI RETAQANIK (SALMOS 111:10).
RI TEMEJ → RI KʼAX KʼUT KAWETAʼMAJ RI XIʼIN CHUWACH RI AJAWXEL, XUQUJEʼ KARIQ RI ETAʼMANIK RECH RI DIOS (PROVERBIOS 2:5).
RI XUKUB'ATZIJ → XIB'IB'AL RE RAJAWAXEL AJAWXEL, RE'ARE' UYOKB'EJ RI ETZELAL (PROVERBIOS 8:13).
RI TAQAN → AJAWXEL KUYA' NOJIBʼAL (PROVERBIOS 2:6).
XE'ETALIK → CRISTO, RI FROM DIOS XUX PARA UJ NA'BAL (1 CORINTIOS 1:30).
Are Uk'exelal Ib' (Part 2) kuya' uchukab'al ri qas tzij aretaq kuk'am uloq k'ak' taq qatzij winaq.
RI XIBʼINRIʼIL CHE RI AJAWXEL = UCHAPLEʼXIK RI NOʼJIBʼAL + RETAʼMAXIK RI LOQʼALAJ = CHOMANIK.
(Nuchomanik pa nujolom — ri no'jibal (chokmah, H2451) k'o jun uchi'ja, ri chi'ja are' xibinriqil (yare, H3374) — ri uxibinriqil ri Ajawxel. Man are' ta jun xibin ib' ri kel bik chuwäch, xane are' jun ranima ri kalöq'ik ri kata'on che. Chachapleja pa ri uchi'ja; ri no'jibal (chokmah, H2451) k'o pa uwi'.)
RI AJAWXEL KUYA' RI NO'JIBAL → PA RI UCHI' KEL WI LOQ RI ETA'MABAL XUQUJE' RI NA'OJ.
(In nuk'ux tzij — ri Salomón xuta', xuya' ri Dios. Ri Jacobo kubʼij junam we jaqal cholaj: chita' che ri Dios, ri kuya' che ronojel winaq rukʼ manjun tijawaxik puꞌwiꞌ, xuqujeꞌ man kutzukuj ta etzelal. Ri xuya' jun kꞌuꞌx retaꞌmabꞌal che ri ajawinel, kuya' na chiꞌwe xuqujeꞌ ix. Chita' pa kuꞌkotemal.)
3. MAN NA RI RETA'MABAL RI UWACHULEW RI'
1.1 CORINTIOS 1:25K'ak'a' Biblia↗Jach↗Rumal cher ri sibꞌalaj kon che ri Dios are sibꞌalaj kꞌo retaꞌmabꞌal cho ri ketaꞌmabꞌal ri winaq xuqujeꞌ ri sibꞌalaj man kꞌo ta uchuqꞌabꞌ pa Dios are sibꞌalaj kꞌo uchuqꞌabꞌ chikiwach ri achyabꞌ.
RE'CH TZOB'AL TZIJ PA GRIEGO⚑ G4680 sophos — k'aslik
RI CH'ANOJ RI DIOS = MÁS NOJEL CHECH WINAQ + RI CH'AQ'OJALILAJ RI DIOS = MÁS CHUQ'AB' CHECH WINAQ.
2.1 CORINTIOS 3:19K'ak'a' Biblia↗Jach↗Rumal cher ri etaꞌmabꞌal rech uwachulew, xaq konarisabꞌal cho ri Dios. Jetaq kubꞌij ri tzꞌibꞌatalik: Ri Dios kuꞌchap ri kꞌo ketaꞌmabꞌal kuꞌqasaj pa ri tontoꞌil.
RI NOʼJIBʼAL RE WAʼ UWACHULEW = MOY TAJIN CHUWACH AJAWAXEL.
3.SANTIAGO 3:15K'ak'a' Biblia↗Jach↗We are kibꞌan ri etzelal man are ta tajin kikoj riꞌ ri etaꞌmabꞌal rech ri Dios xane are tajin kikoj ri retaꞌmabꞌal ri winaq xuqujeꞌ ri retaꞌmabꞌal ri Itzel.
RE'CH TZOB'AL TZIJ PA GRIEGO⚑ G4678 sophia — k'utunik
RI ETAꞌMABꞌAL RI MAN PETINAQ TA RUUCH KAJ = RECH ULEW + RECH TYOꞌJIL + RECH ITZEL.
4.SANTIAGO 3:17K'ak'a' Biblia↗Jach↗Ri etaꞌmanik ri kape rukꞌ ri Dios sibꞌalaj chꞌajchꞌoj, sibꞌalaj kajororik, kutoqꞌobꞌisaj wach xuqujeꞌ man kubꞌan ta bꞌanoj tzij.
RE'CH TZOB'AL TZIJ PA GRIEGO⚑ G4678 sophia — k'utunik
RI NOʼJIBʼAL RI PETINAK CHILA CHIKAJ = NABʼE CHʼAJCHʼOJ + KʼATE RI TOJIN + JUN CHUCH + NOJINAQ CHI TOQʼOB XUQUJEʼ UTZ WACH.
(Ri nuchomanik pa wi'—ri Santiago kukut kanoq kꞌo kaꞌibꞌ uwach etaꞌmabꞌal. Jun petinaq chikaj, jun chik petinaq chuxeꞌ. Ri Sophia (G4678, etaꞌmabꞌal) ri petinaq chikaj, nabꞌe kꞌo pa saqil, kꞌate riꞌ kꞌo pa jaꞌmarilal. We kuya chꞌoꞌj xuqujeꞌ tiꞌtal, man petinaq ta riꞌ rukꞌ ri Tataxel. Chretaꞌmaj rukꞌ ri uwach.)
4. CRISTO, ANOJEL RETA'AM RI DIOS
1.1 CORINTIOS 1:24K'ak'a' Biblia↗Jach↗Chike kꞌu ri e sikꞌital apanoq, ta kꞌu e winaq aꞌj Israel o man aꞌj Israel taj, ri Cristo are ukwinem xuqujeꞌ retaꞌmabꞌal ri Dios.
RE'CH TZOB'AL TZIJ PA GRIEGO⚑ G4678 sophia — k'utunik
CRISTO = UKWINEM AJAWXEL + UNOʼJIBʼAL AJAWXEL.
2.1 CORINTIOS 1:30K'ak'a' Biblia↗Jach↗Xa Tyox che Areꞌ, ix ix kꞌo pa Cristo Jesús, ri Cristo are qetaꞌmabꞌal, pa juleꞌ taq tzij chik are wa ri xbꞌanow sukꞌ chaqe xuqujeꞌ are xujutyoxirisaj, areꞌ xujtorow loq.
RE'CH TZOB'AL TZIJ PA GRIEGO⚑ G4678 sophia — k'utunik
RI CRISTO JESÚS, RUMAL RI DIOS, XUXIK CHI QECH NOʼJIBʼAL + SUKʼAL + TYOXIRISANIK + KOLOTAJEM.
3.COLOSENSES 2:3K'ak'a' Biblia↗Jach↗Pa Cristo awatal wi ronojel ri qꞌinomal rech ri etaꞌmabꞌal xuqujeꞌ ronojel noꞌj.
RONOJEL RI QꞌINOMAL RECH RI ETAꞌMABꞌAL XUQUJEꞌ NOꞌJ = AWATAL PA CRISTO.
(Ri nuchomanik pa wi'—mi katzukuj ri q'inomal chirij ri kꞌolibꞌal jawjeꞌ kꞌo wi ri q'inomal. Ri Dios uwilim ronojel ri sophia (G4678, etamabal) xuquje' ronojel ri gnosis (G1108, na'ojibal) pa ri Ukꞌojol. Awilim, man sachinaq taj—awilim jawjeꞌ katkunik katariq wi. Chariq ri Cristo, xuquje' xariq ri etamabal.)
5. RI NO'JIBAL ARE' NAB'E TAQ JASTAQ — RI RAJIL AWAJ XUQUJE' RI UCHAK
JUN ACHI AJNOʼJ → CHUKʼUTUʼ RUKʼ JUN UTZ KʼASLEMAL RI UCHAK, CHUQʼABʼAL RI CHʼUTIʼNEM RE NOʼJIBʼAL.
(Ri nuchomanik pa wanima — ri noꞌjbꞌal man xew ta retaꞌmaxik jastaq; are jun cheꞌ rech kꞌaslemal, xuqujeꞌ ri cheꞌ etaꞌmatal rumal ri uwach. Chatereneꞌj nabꞌe, kꞌa te riꞌ chakꞌutu pa jun utz bꞌinem, rukꞌ mochꞌochꞌem.)
XIN YA'O CHECH LA JUN K'UX AJ NO'J XUQUJE' AJ ETAMANEL → XUQUJE' MI KEL CHIK JUN JUNAM RUK' LA CHI RIJ LA.
6.MATEO 12:42K'ak'a' Biblia↗Jach↗Xuqujeꞌ ri nimalaj taqanel ixoq ri xkꞌojiꞌ chuxukut ulew kawaꞌjil na pa ri qꞌij rech qꞌatoj tzij, kubꞌij na tzij chiꞌwe. Areꞌ sibꞌalaj naj xpe wi chutatabꞌexik ri etaꞌmabꞌal ri xukꞌut ri Salomón. Ri ix kꞌut man kitatabꞌej ta ri nukꞌutuꞌn pune in nim nuqꞌij cho ri Salomón.
RE'CH TZOB'AL TZIJ PA GRIEGO⚑ G4678 sophia — k'utunik
XPETIK PA TAQ KʼISBʼAL RE RUWACHʼULEW CHUTATABʼEXIK RI UNOʼJ RI SALOMÓN → CHIWILAʼ, KʼO JUN NIM NA CHUWACH RI SALOMÓN WARAL.
(Ri nuchomanik in pa ri wanima — ri sib'alaj no'jinel taqanel xaq jun mujal. Ri reina xpe pa ri naj taq juyub' rech kuta ri no'jinel tzij re ri Salomón; jun nim na uwach che ri Salomón k'o waral — ri Cristo, ri retamabal ri Dios.)
CH'OKI'K
SANTIAGO 3:17K'ak'a' Biblia↗Jach↗Ri etaꞌmanik ri kape rukꞌ ri Dios sibꞌalaj chꞌajchꞌoj, sibꞌalaj kajororik, kutoqꞌobꞌisaj wach xuqujeꞌ man kubꞌan ta bꞌanoj tzij.
RI ETAꞌMANIK RI KAPE RUKꞌ RI DIOS = NOJINAQ CHI TOQꞌOBꞌ XUQUJEꞌ UTZ TAQ WACH + MAJ RETALIL CHꞌEKOJ WACH + MAN KUBꞌAN TA BꞌANOJ TZIJ.
COLOSENSES 2:3K'ak'a' Biblia↗Jach↗Pa Cristo awatal wi ronojel ri qꞌinomal rech ri etaꞌmabꞌal xuqujeꞌ ronojel noꞌj.
Pa Cristo awatal wi ronojel ri qꞌinomal rech ri etaꞌmabꞌal xuqujeꞌ ronojel noꞌj.
(Ri nuchomanik pa wanimaa' — jun bʼe, oxibʼ taqʼabʼal. Kuchapleej rukʼ ri yare (H3374, xibʼinriʼil), ri uxibʼinal ri Ajawxel. Kutzaqatisaj rukʼ tzʼonoj, rumal cher areʼ kuya che konojel rukʼ nimalaj utzil. Xuquje' kukʼis pa Cristo, jawjeʼ ronojel ri bʼeyomal re ri sophia (G4678, noʼjibʼal) xuquje' ri gnosis (G1108, etaʼmabʼal) e awim wi. Jun sipanik, jun Sipanel. Chatzʼonoj, xuquje' kayaʼtaj chawe.)
RE'CH TZOB'AL TZIJ PA GRIEGO
Are' waral e k'o ri taq tzij k'utb'al rech we etamanik. Chach'ich' jun tzij ri e k'o taq puntos chupam le versículos chi rilik ri kub'ij waral.
“k'utunik” — G4678 sophia — wetal, rech uwach ulew o rech ri Espíritu
Cristo, uchuq'ab' ri Dios, xuquje' una'ojib'al ri Dios
Jas kachꞌaw ri noꞌjibꞌal jacha jun winaq: pa Proverbios 8:23 ri noꞌjibꞌal kubꞌij, In yaꞌtal loq nabꞌe pa ronojel qꞌij ri xkꞌojiꞌk; xuqujeꞌ pa 1 Corintios 1:24 ri Cristo kubꞌiꞌnaj che noꞌjibꞌal rech ri Dios. Chatzukuj we ri noꞌjibꞌal ri kuraq uchiꞌ pa Proverbios are jun umujal ri Alkꞌwaꞌl.
→ Jas u kꞌutik ri Uxlabꞌixel kuya ri noꞌjibꞌal: Ri Bezaleel xnojisax rukꞌ uxlabꞌixel rech ri Dios pa noꞌjibꞌal (Éxodo 31:3), xuqujeꞌ ri Pablo kubꞌan chꞌawem chi ri Dios kuya chiwe ri uxlabꞌixel rech noꞌjibꞌal (Efesios 1:17). Chatzukuj jas kape ri noꞌjibꞌal rumal ri Uxlabꞌixel.
Jas kukʼis ri Ajtij pa ri kʼamawaꞌem ri noꞌjibʼal: Ecclesiastés 12:13 kubꞌij: Chaxibʼij ibʼ cho ri Dios, xuqujeꞌ chachajij ri utaqanik: rumal chi are waꞌ ronojel uchak ri achi. Chatzukuj jas ri kʼisbʼal re ri wuj kukʼamawaꞌaj ri majibʼal re ri noꞌjibʼal.
Jas kubˊan kˊoli ri kˊutunik rech "nim chuwach" chupam ri Loqˊalaj Wuj: jun nim chuwach ri Salomón (Mateo 12:42), jun nim chuwach ri Jonás (Mateo 12:41), jun nim chuwach ri templo (Mateo 12:6). Chatzukuj apachin nim chuwach ri ajawinel, ri qˊalajisanel, xuquiˊ ri templo.