Nki Nkand'a Nzambi Kilongele Mu Diambu Dya Kuyala Kiyeno (Kimenga)? — Kabu Kya Zole · Masonukwa ma KJV ye Numelo ya Strong
KITINI 2 · LONGI YAMPA YITUNGULU MU MALONGI MA FUNDASIO MA NKAND'A NZAMBI
Temperance — Malongi ma Nzambi ma Fundu
MVOVO WANTWALA
Luyalu lu ntima i ngolo za muntu zibalukidi mu yandi veka. Fondasio yamana kutula diambu diadi va ntoto: luyalu lu ntima i kukiyala, i mbongo ya Mpeve; ye muntu wumana zimbisa yawu wusumba yandi veka, banga bu Aabi kasumbila yandi veka mu vanga mbi. Buabu bambangi bampa balembo kwiza mu kimosi kiakina kiakiedika. Mvovo wa Kingerike i egkrateia (G1466, kukiyala), wutungulu va tini kia kratos (G2904, ngolo) — ngolo mu khati, kuyala mbena mu yandi veka. Mvovo wa nkulu i mashal (H4910, kuyala), i mvovo wa mfumu ya nsi; ye mutu wa nduenga wutulanga mvovo wowo va mpeve yena muntu. Tala diambu diadi bumboti: muntu wulenda simba dibuma dia mbanza vayi kasimbwa kwandi mu lulendo lwandi kibeni. Wunyalanga mpeve yandi i wumbote kuluta bantu ba lulendo; ye wu kambulu luyalu i mbanza yibwidi, kayina baka, ye bambeni yawonso ikotanga mu yo.
Vayi mbongo yayi yindanga mu Mpeve, ka yiisi mu kinsuni ko. Ba mayindu mambote. Lunda. Yala nitu. Bakisila mu ntima banga bu Danyeli kabakisila. Tina, banga bu Zosefi katina. Kadi nlemvo wulembo tulonga mu vinga kimbi ye zinzinunu za nza; ye muntu wa luyalu wunlembo zawula mu vwanda difulu kina kabundana mu mvu ya mvu. Sosa buawu diambu diadi.
NGIUVU TATU ZI LONGOKO YAYI ZIVANA MVUTU:
1. Temperance yina yikala nki, ayi kuki yiku fweni — mu bunkondwa kimo, voti mu Mwanda?
3. Buevi muntu wa lulendo keti kekimina nitu andi, ye kolona nki batulu va ntuala andi?
MUSINA WUTULUAKA KALA — KUKIYALA
MUSISI → KUYIYALA I KUYADIDIKA NTIMA, MBUTU WA MPEVE (NGALATIA 5:23).
KISINA → AHABI KALENDA KO KUYADILA LUKANU LUANDI LWA MADIA, WASUMBA YISI KUSALA MAMBU MAMBI (1 NTOTILA 21:20).
KIFULU → ESAU MU KIMOSI KIA MBIZI WATEKA LUVE LUANDI LUA MBUTA (BAEBELE 12:16).
FUNDASIO → EVA WAMONA + WAZOLA + WABAKA = NZINZI YA NITU + NZINZI YA MESO + LUYANTIKU LWA LUZINGU (GENESIS 3:6; 1 JOWANI 2:16).
FONDASIO → KRISTU WALONGUKA LUTUMAMANO MU MAMBU KAMONA MPASI (BAEBELO 5:8).
MUSINA → KLISTO WUKIKULUMUNA YANDI VEKA AYI WUKITUKA NLEMVO NATE KU LUFWA (FILIPI 2:8).
KISINDAMINU → MUNTU AWONSO WUNLENDANGA MU NDONGA WUNKIFUANGA MU MAMBU MAWONSO (1 KOLINTO 9:25).
Kiam kioki Bwadidi 2 kikakumuna kadidi kina mosi mu bantu bampa ba nsina.
(Mabanza mama ma kimosi — tala kibuka ki mambu, kadi mawu matatu mavaikanga mu nzo yimosi. egkrateia (G1466, luyalu lu kiwuku) i mbutu veka; egkrateuomai (G1467, mu sadila luyalu lu kiwuku) i mavanga mandi; egkrates (G1468, wu ngolo mu diambu) i muntu veka, banga mu Tito 1:8 — wa lulendo, wa lunungu, wansantu, wa lulembamu. Ye mawu matatu moso matungu va zulu dia kratos (G2904, lulendo) — luyalu, ngolo, kikuma. Nzambi wusolula mvovo wa NGOLO mu diambu dia mbutu yayi. Luyalu lu kiwuku ka luvedi ko; i ngolo yisadulu mu khati, muntu ovo wubaka luyalu va yandi veka. Ye tala nepho (G3525, mu vengama vinu): Strong'e utubanga ti disongidila kubaka mayindu ma nlongo, mu kala mwa nkengi. Muntu wa lulembamu i muntu wa nkengi.)
(Mabanza mama mu kimosi — bingana biadi biobio bilongi longokolo yimosi mu mambu mole, ayi lusololo lulonganga beto diambu dimosi. Mu Nkunga mia Bingana 16:32, dizu diawu mashal (H4910, kuyala) — dizu dia luyalu, dieti sadilua mu bimuntu bibuawu mu yala mu lumbu ayi mu builu (Nsemuku 1:18), ayi mu Yosefi wuvuiwuau nyadi wu tsi yamvimba yi Ezipite (Nsemuku 45:8). Mu Nkunga mia Bingana 25:28, dizu diawu matsar (H4623, kuyala evo kutumina), diobo diva kuidi atsar (H6113, kanga). Dizu dimosi didi ntinu wuvuandu mu kunda ki kiyalu; diawu dimosi didi kuzengila kuisimbanga baka. Nzambi tanganga mpeve yi muntu niandi veka bu luyalu lufueti yalua ayi bu divula difueti keba.)
(Mabanza mama ya kimuntu — vwandisa dianu diambedi ti temperance i KIA: i KABU, ye kabu keki mu Mpeve. egkrateia (G1466, self-control) i i ya nsuka mu ba yenda tanwa, ye mvimba wawu wutunga va kratos (G2904, power) — lulendo kuna khati, wulendo va yaku muntu mosi. Kimuntu kia masumu ke bakwa ko va kuma kia kabu kiaki; Mpeve i keti kunkabudila mu bawu bandiatanga mu Mpeve. Ye vwidila mambu mama, ke vwidila nsiku ko.)
MUNTU UNYALANGA MPEVE ANDI KELE MBOTE KUN'KUNLUTU A MUNTU UNSIMBANGA MBANDA.
(Mabanza mama — mvovo wu mashal (H4910, kuyala), mvovo wa uyaledi. Nzambi katanganga muntu wu wesa kuyala mwenda wa mpeve yandi vo wutakumu bana bakwesa, vo wutakumu mosi wubaka mbanza. Uyaledi wunene vwidi mu munda.)
(Mabanza mama ya kibeni — vava ndinga i matsar (H4623, control), iwakatuka muna atsar (H6113, to restrain): kudiakisa. Kondwa kudiakisa, kondwa mienga; ye kuna mienga mibwa, wonso mbeni ukotanga.)
2. NKANGA E MINSAMPI MI NGINDU ANI — BEDI YO LULENDO, BEDI YO KIEZI
1.1 PIELA 1:13Kabula↗Diawu, bika luba bakubama mu diela dieno mu diambu di sala ayi lubika ba phulu dia ayi nua; lutula diana dieno mu nlemvo wowo luelatambula mu lumbu Yesu Klisto kela monika.
MAVOVO MAMFUNU MA KIGILEKI⚑ G3525 nepho — malembe
KANGA VIATA VIA NGINDU YAKU + KALA NA MAYELE + VUVILA NATE KU NSUKA.
2.1 PIELA 5:8Kabula↗Lubika ba phulu dia ayi nua vayi luleka nkielo bila mbeni eno satana wulembo lufiedi banga khosi yinkunga, wulembo tombi nani kafueti mina.
MAVOVO MAMFUNU MA KIGILEKI⚑ G3525 nepho — malembe
LUZIBUKA, LUKEBA + MBENI ENO DIABULU, BONSO KHOSI YINKUNGA, WENDA-WENDA.
(Ngindu yami ya kibeni — Petelo wutianguka nkanda waye mu vunga vo, lubongisa mabanza meno mu kisalu, luvanga na kikesa; ye wufokuana wo mu vunga vo, luvanga na kikesa, luvanga tanu. Ye mu nsuka, wumonisa kioki: MBENI YENU. nepho (G3525, mu ba ve vinu) wusonganga vo kuba na mayindu mambote, kuba na kikesa. Diyindu ka dikubama ko didi banga mbanza yikondwa bibaka; ye nkosi wudingininanga, ye ntalanga muntu wa vinda.)
3. BÂNA BA MU KANDA — TUKENGA ÊYE TUKÂLA NA LUDIKU
1.1 TESALONIKA 5:6Kabula↗Diawu tubika leka tulu banga bankaka vayi tuzibula meso ayi tubika ba phulu yi dia ayi yi nua.
MAVOVO MAMFUNU MA KIGILEKI⚑ G3525 nepho — malembe
Tulembi lekaka tulu, banga bankaka + Tuyekwaka ye tuvanganga malongi.
2.1 TESALONIKA 5:8Kabula↗Vayi beto bana ba muini, bika tubika ba phulu yi dia ayi yi nua. Bika tuvuata minu ayi luzolo banga nkaku vayi diana di phulusu diawubudu kieto.
MAVOVO MAMFUNU MA KIGILEKI⚑ G3525 nepho — malembe
BETO, BATU BA MWINI, TUBA NA MASIKILA + LUKANGU LWA MINU YE LUZOLO + MU DIAMBU DYA MPU, DILADI DYA LUVULUKU.
(Mabanza mama — bawu bansitamanga basitamanga va builu, ye bawu bakolwanga malavu bakolwanga va builu (1 Bathesalonika 5:7); vayi beno bana ba kithangu kya muini. Tala kima kina muntu wa kudibansula ukelanga: kibaka kya n'tulu, ye ngunda ya ntu. Kudibansula i mavwezi. Ye ngunda ya ntu i DIYAMBUKISU — mabanza ma muntu wa kudibansula i mabanza ma vwilu diyambukusu, mu mona diambu Piele kavovele: dibansulanu, ye vwilanu diyambukusu nate ku nsuka.)
4. BEKA BUKALALA KIBEKA KO — KIKALALA MU NGOLO YA KI-KYONSO KO
1.1 KOLINTO 6:12Kabula↗Beno lueti tuba: “Minu mbeki minsua mu mambu moso” vayi mambu mosomasi mfunu ko. Minu mbeki minsua mu mambu mamo. Vayi mbengi kitulu mvika kuidi kadi diambu dimosi.
MAVOVO MAMFUNU MA KIGILEKI⚑ G1850 exousiazo
MAMBU MAWONSO MENA NSAMU KUA MONO + MAMBU MAWONSO KASI MFUNU KO + MONO NDENDA KO KUYEKULA KIMFUMU KIA KIONSO KIA VUANDA KUAMI.
(Mabanza mama ya kiyeka — exousiazo (G1850, kuvua bumfumu va yandi) — Strong's kevovanga, kunata na nsi ya lulendo. Vava vena mbandu ya muntu wa kuyivunda mu diambu dya bima biena mu nsiku: ke kaka, keti nsiku? ve, keti diambu diadi diela kunvuandisa lulendo va minu? Diambu diena mu nsiku, diena kunyala, dikituka mfumu aku; ye ka muntu ko lenda sadila mfumu zole.)
BIKA MASUMU MAYADILA KO MU NITU NA NGEYE YA LUFWA.
3.LOMA 6:13Kabula↗Lubika tambika binama bieno ku tsi luyalu lu masumu banga bisadulu bi mambu mambimbi. Vayi bika lukitambika beno veka kuidi Nzambi banga batu bafuluka mu bafua mu diambu di luzingu ayi lutambika binama bieno kuidi Nzambi banga bisadulu bi mambu masonga.
MAVOVO MAMFUNU MA KIGILEKI⚑ G3936 paristemi
KADI LEKWA BINAMA BIAKU KUNA MASUMU + VAYISA YENO KWA NZAMBI + BINAMA BIAKU BWA BISADULU BIA BUNSONGI.
4.LOMA 13:14Kabula↗Vayi luvuata Pfumu Yesu Klisto. Lubika belanga nitu mayindu mu diambu di yukutisa zinzinunu ziandi.
MAVOVO MAMFUNU MA KIGILEKI⚑ G4307 pronoia
LUVWATA MFUMU YESU KLISTO, YE LUBIKA KUBIKILA KINSUNI MAMBU MA KIVWIDIKINU.
(Mabanza mama ya munu — basileuo (G936, kuyala) i mvovo mu monika ntinu: disumu dieti sosa kimenga mu nitu ya lufwa, vayi lulendo lwa yinu lueti tuba vo, disumu kena kuyala ko. Ye pronoia (G4307, mabanza matualu) i lukubu — lubongo lwa mbote kutuadila. Muntu wena ye lulendo lwa yinu kena kubika lukubu mu diambu dia kimuntu kia disumu ko; kena kutulanga bikuma mu diambu dia mbeni au ko. Yandi wenkwikilanga Mfumu Yezu Klisto, ye wenkwenkanga bitini bia nitu andi kwa Nzambi.)
DANIELE WABAKA MU NTIMA ANDI → KEDI SUMUKA NA MAMBU MA NSUKI.
(Mabanza mama ba muini — sum (H7760, kutula) dia tekula: kutula, kubika: Daniele wakubikaka diawu mu ntima andi kala ntete bidia bia ntinu bikubikwa kuntwala kwandi. Lukanu lwakubaka ntete kuluta luleke lu bidia. Kiadi ki mvimba ki kifu ki lubaku ko mu ngunga a phukumunu; kikubikwa ntete.)
2.1 KOLINTO 9:25Kabula↗Batu bobo banzawulanga bakukivanganga minsiku miwombo-wombo. Beti vanganga bobo mu diambu babaka budu ki nkembo kioki kika kizingilanga ko. Vayi beto tueti vanganga bobo mu diambu di baka budu ki nkembo kioki kinzingilanga mu zithangu zioso.
MAVOVO MAMFUNU MA KIGILEKI⚑ G1467 egkrateuomai — Kidi tekutwadila mu bipfumbu
MUNTU WOSO WUNZAWULANGA WUKUKIVANGANGA MINSIKU MIWOMBO-WOMBO → BUDU KI NKEMBO KIOKI KINZINGILANGA MU ZITHANGU ZIOSO.
(Mabanza mama ya luulu — vava ndinga i verbe, egkrateuomai (G1467, kudikanga kibeni mu ntima) — kuyala ntima mu mavanga. Yindula mpe ntalu: kudikanga mu mawonso, ka mu mankaka ko. Bantu bansaka mu kubaka mpu wumbi weti fwa, beti kukiyika mu mawonso maswaswana mu diambu di kimosi kaka; kadi diaka wau twina, tuina kunsaka mu kubaka mpu wunkondwa fwa.)
1 KOLINTO 9:25Kabula↗Batu bobo banzawulanga bakukivanganga minsiku miwombo-wombo. Beti vanganga bobo mu diambu babaka budu ki nkembo kioki kika kizingilanga ko. Vayi beto tueti vanganga bobo mu diambu di baka budu ki nkembo kioki kinzingilanga mu zithangu zioso.
MAVOVO MAMFUNU MA KIGILEKI⚑ G1467 egkrateuomai — Kidi tekutwadila mu bipfumbu
Batu bobo banzawulanga bakukivanganga minsiku miwombo-wombo. Beti vanganga bobo mu diambu babaka budu ki nkembo kioki kika kizingilanga ko.
(Mabanza mama ya munu — nditula bingana biadi va kimosi, kadi biawu biadi bilongele mu mfwanani ya MBANZA. Muntu wieti yala mpeve andi widi wambote ye muntu wieti bwisa mbanza; ye muntu wina ve kiyala U KADI mbanza — yikulukudulu, ye kondwa bibaka. Mpeve mosi kaka yidi to mbanza ikebwa mbote to mbanza ikulukudulu, ye kiyala kena ntantu wandi. Ebuna Paulu wutelama bonso mbangi ya tatu: undyaku wenda kwa yina kena kiyala mu yandi mosi, ye mu MAWONSO. Konso muntu weti nuana mu tambula undyaku fweti tuama yala mu yandi mosi; ye kipfuka kiandi kikondwa kubola.)
WASISA KILAMBA KIANDI MU KOKO KIANDI + WUTINA, WUVAIKA KU NGANDA.
5.2 TIMOTE 2:22Kabula↗Tina zinzinunu zi bumuana vayi tomba busonga, minu, luzolo, ndemama va kimosi ayi batu bobo bansambilanga Pfumu mu ntima wuvedila.
MAVOVO MAMFUNU MA KIGILEKI⚑ G5343 pheugo
TINA MPI ZIMPUKUMUNU ZANLEENGA + LANDAKANA UNSONGA, LUWAWANO, LUZOLO, NDEMBAMA.
(Mabanza mama ya mwene — Yozefi widi kivwidu ki mfundu tuamina mfundu kusonama. Mvutu andi wateka baka lulendo lutuamina masendi kwiza — buna ndikuvanga buevi mambu mama ma mbi, ye ndisumuka kwa Nzambi? — mu mpila mosi bonso lukanu lua Danieli lutekuaka lulendo lutuamina lukatu kia madia. Ye vava nkento wandi wasimba lele kiandi, yandi wabikisa lele ayi wa tina — nus (H5127, kutina). Polo wusonikina Timote diambu dimosi mu mvovo mosi: pheugo (G5343, kutina) — tina mpi zinzinunu zi bumuana. Tala diambu diadi: mvovo kasi ko telama ye nuana, kansi TINA — ye vana kimosi ye tinu, kuandi landakana: landakana lunungu, minu, luzolo, ludi. Yozefi wazimbisa lele kiandi vayi wasikama kikubu.)
KUSUKINA
2 Piela 1:6Kabula↗kukiyala va mbata nzayilu; thatumunu va mbata kukiyala; kukiyekula kuidi Nzambi va mbata thatumunu;
MAVOVO MAMFUNU MA KIGILEKI⚑ G1466 egkrateia — Kukiyala
KUKIYALA VA MBATA NZAYILU + THATUMUNU VA MBATA KUKIYALA + KUKIYEKULA KUIDI NZAMBI VA MBATA THATUMUNU.
TITE 2:12Kabula↗Wukutulonganga muingi tubika lenzanga Nzambi, tubika zinzinunuzi ntoto. Vayi tuzingila mu tsungi yayi, mu kambu phulu yi dia ayi yi nua. Tuzingila mu busonga, mu khinzukulu yi Nzambi
MAVOVO MAMFUNU MA KIGILEKI⚑ G4996 sophronos — mu lulembamu
TUYIBIKA KIMPUMBULU YE ZINZINGA ZI NZA + TUZINGA MU LULENDO, MU LUNSONGA, YE MU KINZAMBI.
TITE 2:13Kabula↗bu tulembo vingila diana di khini ayi mbonokono yi nkembo yi Nzambi eto yinneni ayi Mvulusi eto Yesu Klisto.
MAVOVO MAMFUNU MA KIGILEKI⚑ G1680 elpis
TUVINGILA DIAKA LUVUVAMU LUAKI LUALUNGA, YE KIMONIKA KIA NKEMBO KIA NZAMBI YA NENE YE MVULUSI ETO YESU KRISTO.
(Mabanza mama ma kiyeka — tala kaka mfunu wa kimbangi kioso. Lulendo lua ntima luidi mbutu wa Mpeve, ye kadulu mosi mu tsinsi yinatanga tona mu minu nate mu luzolo. Kiawu nsiku wa mpeve ya muntu veka; ngindu yisukama yikubamene mu nsualu; nitu yina yisi ku nsi a lulendo lua muntu wowo; ntima wa Danieli wusonga; malu ma Yosefi mena tinanga. Vayi nani nlongi andi? NLEMVO — nlemvo wa Nzambi wunatanga lupandulu wulonganga beto mu vutula «Ve» kuidi kambu ki kinzambi ye zitsatu za nza, ye mu zinga mu lulendo lua ntima, TALANGA diana diodio di kisakumunu. Muntu wowo wusi lulendo wulenda yekula ndambu, sambu bu katalanga mu monisa kuandi; ye budu kiandi ki kimfumu kikondolo mu bola, ye kikondolo mu vioka.)
MAVOVO MAMFUNU MA KIGILEKI
Mawu mama i mvovo mia nzayilu mu longi yayi. Simba konso mvovo widi ye tudibindu mu mavesi kanda mu mona nsasa andi vava.
4. Bingana 25:28 — Muntu wowu kena ve luyalu mu mpeve andi widi bonso:
a) diinu dibudukidi, ye kulu kivukidi mu nsingu
b) bibaka bikoseme, ye lupangu lunikinini
c) mbanza yizengulu, ikondwa bibaka
5. Loma 13:14 — Vayi luvuata Pfumu Yesu Klisto. Lubika belanga nitu mayindu mu diambu di:
a) nitu, mu diambu di yukutisa zinzinunu ziandi
b) nitu, kina lulendo nlwaku vwata
c) mbazi
6. 2 Petelo 1:6 — Va mbata nzayilu, kukiyala; va mbata kukiyala,
a) luvibudulu
b) kimoyo kya Nzambi
c) luzolo lua bakhomba
7. Tito 2:12-13 — Wukutulonganga muingi tubika lenzanga Nzambi, tubika zinzinunuzi ntoto. Vayi tuzingila mu tsungi yayi, mu kambu phulu yi dia ayi yi nua. Tuzingila mu busonga, mu khinzukulu yi Nzambi bu tulembo vingila:
a) nkulu wa kimvuama kiasumbulu
b) diana di khini ayi mbonokono yi nkembo yi Nzambi eto yinneni ayi Mvulusi eto Yesu Klisto
c) diulu diampa ye nza yampa, muna kizingilanga lunsonga
MFUNDU YA MIANDA: 1-b, 2-c, 3-a, 4-c, 5-a, 6-a, 7-b
NKIYA LONGOKA YAYI YIKABWANANGA
Buevi kiwuvi keti nata kiezila: Zosefe wutina, ayi wutotuka (Genesis 39:12); vayi Davidi wusiala ku Yelusalemi, wumona, ayi wubaka (2 Samuel 11:1-4) — muntu wowo watina ye muntu wowo wusiala, wukubama mu diambu di longukulu andi veka.
Diambu bela mfunu: nsiku wena mu Zingana 16:32 i mashal (H4910, kuyala), ye nsiku wena mu Zingana 25:28 i matsar (H4623, kuyadila) — diambu dimosi i luyalu, diambu dinkaka i lukielo — sonika diambu diodi diena vana fulu kiawu, ye kuma nki.
Buevi kinkulu kiampa keti sasa diambu diadi: bobo bena ba Klisto bafwidisa nsuni va kimosi ye zinzinunu ye zitsatu (Galatians 5:24), ye enati tuzingilanga mu Mpeve, buna tudiatila mpe mu Mpeve (Galatians 5:25) — masonuku mena kuna nima kwa fulu kikinzulu, mekubama mu longokolo diawu veka.
Kani buevi kikalanga longuka: Polo wamonisa mambu ma lunungu, ma kukilanga, ye ma nsambu ikwiza, Felikisi wanikuka mu tsisi (Bisalu bi Bantumwa 24:25) — dizina dimosi egkrateia (G1466, kukilanga) didi mu longuka, vata kati kwa lunungu ye nsambu.
→ Nkia nzenzila mu kusadila kiawu mu ngeye kibeni: Ndieti yadila nitu ame, ye ndieti kuyifila mu bulemvo (1 Korinto 9:27) — ye diawu kanwenda nlele, mu diambu di lutakana (1 Korinto 9:24).
Buevi divioka mu mvu ya mvu: bau beti vanga mo mu baka kolona yina fwidi; vayi beto, kolona yina ke fwaka ko (1 Korinto 9:25) — kolona ya nkembo yina ke suka ko (1 Piere 5:4), ye diambu diodi dia diela di lusakumunu, kimonika kia nkembo (Tito 2:13).