Biblia Inasema Nini Kuhusu Kiasi (Kujizuia)? — Msingi · Maandiko ya KJV Yenye Nambari za Strong
THE FOUNDATION · THE ORIGINAL STUDY, SET IN THE ANCIENT ORDER
Kiasi — Fundisho la Msingi la Biblia
NENO LA UFUNGUZI
Sikiliza sasa neno linalohitajika sana. Tunda la Roho ni kiasi — neno la Kigiriki ni egkrateia (G1466, temperance), nguvu ya ndani, utawala wa nafsi yako mwenyewe. Si nguvu ile inayoteka mji; ni nguvu ile inayotawala roho. Somo hili linaweka njia mbili mbele yako. Mtazame mfalme ambaye hakuweza kujitawala mwenyewe: kwa ajili ya bustani ya mboga alijilaza kitandani mwake, akageuza uso wake, na hakutaka kula chakula chochote — na mwishowe alijiuza mwenyewe. Naye si peke yake. Sauli aliwaogopa watu. Balaamu alipenda ujira. Hawa aliona na kutwaa. Daudi alituma na kutwaa. Kila mmoja aliweka kitu juu ya sauti ya Mungu, na kila mmoja alijitoa mwenyewe ili kukipata. Kisha mtazame Mwana. Alikuwa na njaa, wala hakutaka kuamuru mawe. Aliona falme zote, wala hakuinama. Alitukanwa, wala hakutukana kwa kujibu. Ingawa alikuwa Mwana, alijifunza utii. Na hii ndiyo faraja yako: utawala huu wa nafsi yako si kazi yako peke yako — ni tunda la Roho wake, na Mungu ni mwaminifu kufanya njia ya kutokea. Lichunguze.
MASWALI MATATU AMBAYO SOMO HILI LINAJIBU:
1. Kiasi ni nini, na kinatoka wapi?
2. Mtu anajiuzaje mwenyewe, kama vile Ahabu na Esau walivyojiuza wenyewe?
3. Ni nani mfano kamili wa kujizuia, na kiasi huzalisha nini?
(Mawazo yangu binafsi — makar (H4376, kuuza) ni neno lililosemwa juu ya Ahabu; apodidomi (G591, kuuza) ni neno lililoandikwa juu ya Esau. Lugha mbili, mpango mmoja na uleule: mtu anajiuza mwenyewe kwa ajili ya kitu anachokitamani. Kiasi ni kujilinda mwenyewe, ili usiuzwe.)
LANGO LA UFUNGUZI
Wagalatia 5:22-23Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗Lakini tunda la Roho ni upendo, furaha, amani, uvumilivu, utu wema, fadhili, uaminifu (23) upole na kiasi. Katika mambo kama haya hakuna sheria.
MANENO MUHIMU YA KIYUNANI⚑ G1466 egkrateia — kiasi
KIASI — KUJIDHIBITI — NI TUNDA LA ROHO.
(Mawazo yangu binafsi — angalia kiasi kilipo: kati ya matunda ya Roho. Si kwanza kabisa kazi ya mwanadamu; ni tunda. egkrateia (G1466, kiasi) ni nguvu ya ndani — nafsi yenyewe ikitawaliwa. Roho aishipo, tunda hili linamea, na juu ya mambo hayo hakuna sheria.)
1. WAKATI KIASI HAKIPO — AHABU
1.1 Wafalme 21:1-4Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗Baada ya hayo, Nabothi, Myezreeli, alikuwa na shamba la mizabibu jirani na jumba la kifalme la Ahabu mfalme wa Samaria. (2) Ahabu akamwambia Nabothi, “Nipe shamba lako la mizabibu nilitumie kwa bustani ya mboga, kwa kuwa liko karibu na jumba langu la kifalme. Badala yake, nitakupa shamba jingine la mizabibu zuri zaidi au, kama utapenda, nitakulipa kiasi chochote unachoona ni thamani yake.” (3) Lakini Nabothi akamjibu, “Bwana na apishe mbali kukupa wewe urithi wa baba zangu.” (4) Basi Ahabu akaenda nyumbani, mwenye huzuni na hasira kwa sababu ya yale ambayo Nabothi, Myezreeli, alikuwa amesema, “Sitakupa urithi wa baba zangu.” Akajinyoosha juu ya kitanda akisononeka, na akakataa kula.
KUKOSA KIASI — KUTOWEZA KUPATA ALICHOTAKA KULIMFANYA AWE MZITO, MWENYE HASIRA, NA ASIYEWEZA KULA.
2.1 Wafalme 21:7Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗Yezebeli mke wake akasema, “Hivi ndivyo unavyofanya, nawe ni mfalme katika Israeli yote? Inuka na ule! Changamka. Nitakupatia shamba la mizabibu la Nabothi, Myezreeli.”
OFA YA YEZEBELI YA KUPINDUA SHERIA YA MUNGU NDILO JAMBO HASA AMBALO TAMAA MBOVU YA AHABU ILIKUWA IKILISUBIRI.
3.1 Wafalme 21:20Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗Ahabu akamwambia Eliya, “Kwa hiyo umenipata, wewe adui yangu!” Akajibu, “Ndiyo, nimekupata. Kwa sababu umejiuza mwenyewe kufanya uovu mbele ya macho ya Bwana.
MANENO MUHIMU YA KIEBRANIA⚑ H4376 makar — uza
AHABU ALIJIUZA MWENYEWE KUFANYA UOVU MBELE YA MACHO YA BWANA.
4.1 Wafalme 21:25Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗(Hapajapata kamwe kuwa na mtu kama Ahabu, aliyejiuza mwenyewe kutenda uovu machoni mwa Bwana, akiwa anachochewa na Yezebeli mkewe.
MANENO MUHIMU YA KIEBRANIA⚑ H4376 makar — uza
HAPAJAPATA KAMWE KUWA NA MTU KAMA AHABU, ALIYEJIUZA MWENYEWE KUTENDA UOVU, AKIWA ANACHOCHEWA NA MKEWE MWENYEWE.
(Mawazo yangu ya kibinafsi — mfalme, naye hakuweza kujitawala mwenyewe. Ufalme mzima ulikuwa wake, lakini bustani ya mboga ilimfanya ahuzunike na kumwondolea hamu ya kula. Neno ni makar (H4376, kuuza): alijiuza mwenyewe kwa ajili ya kupata tamaa yake. Hii ni kutokuwepo kwa kiasi — mtu huyo hamiliki tamaa, bali tamaa inamiliki mtu.)
2. MFANO WA KUJIUZA MWENYEWE — KITU CHOCHOTE KINACHOTHAMINIWA KULIKO UTII KWA MUNGU
1.1 Samweli 15:24Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗Ndipo Sauli akamwambia Samweli, “Nimetenda dhambi. Nimevunja amri ya Bwana na maagizo yako. Niliwaogopa watu na kwa hiyo nikafanya walivyotaka.
SAULI ALITHAMINI HOFU NA SIFA ZA WATU KULIKO KUTII SAUTI YA MUNGU.
2.2 Petro 2:15Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗Wameiacha njia iliyonyooka, wakapotoka na kuifuata njia ya Balaamu mwana wa Beori aliyependa mshahara wa uovu.
BALAAM ALITHAMINI MSHAHARA WA UOVU KULIKO KUMTII MUNGU.
3.Mwanzo 3:6Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗Mwanamke alipoona ya kuwa tunda la mti huo lilikuwa zuri kwa chakula na la kupendeza macho, tena linatamanika kwa kujipatia hekima, basi akachuma katika matunda yake, akala, pia akampa mumewe, aliyekuwa pamoja naye, naye akala.
HAWA ALITHAMINI MWONEKANO WA TUNDA NA TAMANI YA HEKIMA KULIKO KUTII NENO LA MUNGU.
4.2 Samweli 11:2-4Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗Ikawa siku moja wakati wa jioni Daudi aliinuka kitandani mwake na kutembeatembea juu ya paa la jumba lake la kifalme. Kutokea kule kwenye paa, akamwona mwanamke akioga. Mwanamke huyo alikuwa mzuri sana wa sura (3) naye Daudi akatuma mtu mmoja kuuliza habari za huyo mwanamke. Huyo mtu akamwambia Daudi, “Je, huyu si Bathsheba binti Eliamu, naye ni mke wa Uria, Mhiti?” (4) Ndipo Daudi akatuma wajumbe kumleta. Huyo mwanamke akaja kwa Daudi, Daudi akakutana naye kimwili. (Huyo mwanamke ndipo tu alikuwa amejitakasa kutoka siku zake za hedhi.) Kisha akarudi nyumbani kwake.
DAUDI ALITHAMINI RAHA YA URAFIKI WAKE KULIKO UTII KWA AMRI YA MUNGU.
(Mawazo yangu binafsi — nionavyo mfano mmoja katika maisha manne: Sauli aliogopa, Balaamu alipenda, Hawa aliona, Daudi alichukua. Hakuna hata mmoja wao aliyelazimishwa. Kila mmoja alithamini kitu fulani zaidi ya sauti ya Mungu, akajitoa mwenyewe ili apate hicho kitu. Kitu chenyewe ni tofauti; makubaliano ni yaleyale.)
3. KRISTO — MFANO KAMILI WA KIASI
1.Waebrania 5:8Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗Ingawa alikuwa Mwana, alijifunza utiifu kutokana na mateso aliyoyapata
INGAWA ALIKUWA MWANA, ALIJIFUNZA UTIIFU KUTOKANA NA MATESO ALIYOYAPATA.
2.Wafilipi 2:8Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗Naye akiwa na umbo la mwanadamu, alijinyenyekeza, akatii hata mauti: naam, mauti ya msalaba!
MANENO MUHIMU YA KIYUNANI⚑ G5013 tapeinoo — nyenyekezwa
alijinyenyekeza, akatii hata mauti: naam, mauti ya msalaba.
3.1 Petro 2:22-23Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗“Yeye hakutenda dhambi, wala hila haikuonekana kinywani mwake.” (23) Yeye alipotukanwa, hakurudisha matukano; alipoteswa, hakutishia, bali alijikabidhi kwa yeye ahukumuye kwa haki.
MANENO MUHIMU YA KIYUNANI⚑ G3058 loidoreo — alitukanwa
Alipotukanwa, hakurudisha matukano; alipoteswa, hakutishia, bali alijikabidhi kwa yeye ahukumuye kwa haki.
(Mawazo yangu binafsi — Ahabu alikuwa na ufalme lakini hakuwa na utawala juu ya nafsi yake; Mwana alikuwa na nguvu zote na utawala kamili. Alijinyenyekeza — tapeinoo (G5013, kufanya chini). Alitukanwa — loidoreo (G3058, kutukana) — na hakujibu. Kiasi si udhaifu; ni nguvu iliyonyenyekea mapenzi ya Mungu, hata hadi kifo.)
4. KIASI HUZAA NINI — TUNDA NA TAJI
1.2 Petro 1:5-6Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗Kwa sababu hii hasa, jitahidini sana katika imani yenu kuongeza wema; na katika wema, maarifa; (6) katika maarifa, kiasi; katika kiasi, saburi; katika saburi, utauwa;
MANENO MUHIMU YA KIYUNANI⚑ G1466 egkrateia — kiasi
KIASI HUONGEZWA KATIKA MAARIFA, NA KATIKA KIASI, SABURI, NA KATIKA SABURI, UTAUWA.
2.1 Wakorintho 9:24-25Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗Je, hamjui kwamba katika mashindano ya mbio wote wanaoshindana hukimbia, lakini ni mmoja wao tu apewaye tuzo? Kwa hiyo kimbieni katika mashindano kwa jinsi ambavyo mtapata tuzo. (25) Kila mmoja anayeshiriki katika mashindano hufanya mazoezi makali. Wao hufanya hivyo ili wapokee taji isiyodumu, lakini sisi tunafanya hivyo ili kupata taji idumuyo milele.
MANENO MUHIMU YA KIYUNANI⚑ G1467 egkrateuomai — kiasi
KILA MMOJA ANAYESHIRIKI KATIKA MASHINDANO HUFANYA MAZOEZI MAKALI KATIKA MAMBO YOTE, ILI KUPATA TAJI IDUMUYO MILELE.
3.Tito 2:11-12Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗Kwa maana neema ya Mungu ambayo inawaokoa wanadamu wote imefunuliwa. (12) Nayo yatufundisha kukataa ubaya na tamaa za kidunia, ili tupate kuishi maisha ya kiasi, ya haki na ya utaua katika ulimwengu huu wa sasa
MANENO MUHIMU YA KIYUNANI⚑ G4996 sophronos — kwa kiasi
NEEMA YENYEWE INATUFUNDISHA KUKATAA TAMAA ZA KIDUNIA NA KUISHI KWA KIASI KATIKA ULIMWENGU HUU WA SASA.
(Mawazo yangu binafsi — angalia mpangilio: kiasi kinaongezwa kwenye maarifa, na uvumilivu unajengwa juu ya kiasi. Na neema inafundisha: neema ile ile ileta wokovu inatufundisha kukataa tamaa za dunia na kuishi kwa kiasi — sophronos (G4996, kwa kiasi), kwa akili timamu. Wale wanaokimbia kupata taji lipitikanalo ni wenye kiasi — egkrateuomai (G1467, kuwa na kiasi) — katika mambo yote; si zaidi sana sisi, kwa ajili ya lile lisilopitika.)
KINYWA CHA WASHAHIDI WAWILI — NENO LILILOUZWA: MAKAR (H4376, KUUZA) NA APODIDOMI (G591, KUUZA)
4.1 Wafalme 21:20Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗Ahabu akamwambia Eliya, “Kwa hiyo umenipata, wewe adui yangu!” Akajibu, “Ndiyo, nimekupata. Kwa sababu umejiuza mwenyewe kufanya uovu mbele ya macho ya Bwana.
MANENO MUHIMU YA KIEBRANIA⚑ H4376 makar — uza
MFALME ALIJIUZA MWENYEWE KWA AJILI YA SHAMBA LA MBOGA.
5.Waebrania 12:16-17Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗Angalieni miongoni mwenu asiwepo mwasherati au mtu asiyemcha Mungu kama Esau, ambaye kwa ajili ya mlo mmoja aliuza haki ya uzaliwa wake wa kwanza. (17) Baadaye kama mnavyofahamu, alipotaka kurithi ile baraka, alikataliwa, maana hakupata nafasi ya kutubu, ingawa aliitafuta kwa machozi.
MANENO MUHIMU YA KIYUNANI⚑ G591 apodidomi — uza
MWAN
(Mawazo yangu binafsi — kati ya watu wote katika somo hili, neno kuuza limeandikwa kuhusu wawili tu: Ahabu na Esau. Mfalme alibadilishana haki kwa ajili ya bustani ya mboga; mzaliwa wa kwanza alibadilishana urithi wake kwa chakula kimoja tu. Kitabu cha Wafalme kinamalizia Ahabu kwa hukumu, lakini Waebrania peke yake ndicho kinachomfuata Esau mbele zaidi — hadi siku ile alipojaribu kuipata tena baraka kwa machozi, akakosa mahali pa toba. Usijiuze; baadhi ya biashara haziwezi kununuliwa tena.)
6.Mhubiri 4:12Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗Ingawa mtu mmoja aweza kushindwa, watu wawili wanaweza kumkabili adui na kumshinda. Kamba ya nyuzi tatu haikatiki kwa urahisi.
watu wawili wanaweza kumkabili adui na kumshinda + Kamba ya nyuzi tatu haikatiki kwa urahisi.
SIVULI NA UTIMILIFU — TAMAA TATU, NA UTII WA MMOJA
7.Mwanzo 3:6Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗Mwanamke alipoona ya kuwa tunda la mti huo lilikuwa zuri kwa chakula na la kupendeza macho, tena linatamanika kwa kujipatia hekima, basi akachuma katika matunda yake, akala, pia akampa mumewe, aliyekuwa pamoja naye, naye akala.
KUSHINDWA KWA KWANZA KWA KIASI: CHAKULA, MACHO, NA TAMANI YA HEKIMA.
1 Yohana 2:16Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗Kwa maana kila kitu kilichomo ulimwenguni, yaani tamaa ya mwili, tamaa ya macho na kiburi cha uzima, havitokani na Baba bali hutokana na ulimwengu.
VIKUNDI HIVYO VITATU VILE VILE VYATAJWA TENA.
8.Mathayo 4:3-4Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗Mjaribu akamjia na kumwambia, “Ikiwa wewe ndiye Mwana wa Mungu, amuru mawe haya yawe mikate.” (4) Lakini Yesu akajibu, “Imeandikwa: ‘Mtu haishi kwa mkate tu, ila kwa kila neno litokalo katika kinywa cha Mungu.’”
Mathayo 4:8-10Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗Kwa mara nyingine, ibilisi akamchukua Yesu mpaka kwenye kilele cha mlima mrefu na kumwonyesha falme zote za dunia na fahari zake (9) kisha akamwambia, “Nitakupa hivi vyote kama ukinisujudia na kuniabudu.” (10) Yesu akamwambia, “Ondoka mbele yangu, Shetani! Kwa maana imeandikwa, ‘Mwabudu Bwana Mungu wako, na umtumikie yeye peke yake.’”
ALIPOJARIBIWA KATIKA TAMAA YA MWILI NA KATIKA TAMAA YA MACHO, ALIJIBU KWA NENO NA AKAMWABUDU MUNGU PEKEE.
Warumi 5:19Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗Kwa maana kama vile kwa kutokutii kwa yule mtu mmoja wengi walifanywa wenye dhambi, vivyo hivyo kwa kutii kwa mtu mmoja wengi watafanywa wenye haki.
KWA KUTOKUTII KWA YULE MTU MMOJA WENGI WALIFANYWA WENYE DHAMBI; KWA KUTII KWA MTU MMOJA WENGI WATAFANYWA WENYE HAKI.
(Mawazo yangu binafsi — malango yaleyale matatu: mwili, macho, na kiburi cha maisha. Kwenye mti mwanamke aliona, akatamani, akachukua, akala. Nyikani Mwana alijaribiwa kwenye malango hayohayo, akajibu kila mmoja, Imeandikwa. Pale mtu wa kwanza alipoanguka, utii wa mmoja umewafanya wengi kuwa wenye haki.)
KUFUNGA
1 Wakorintho 10:13Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗Hakuna jaribu lolote lililowapata ambalo si la kawaida kwa wanadamu. Naye Mungu ni mwaminifu; hataruhusu mjaribiwe kupita mnavyoweza. Lakini mnapojaribiwa atawapa njia ya kutokea ili mweze kustahimili.
MUNGU NI MWAMINIFU, NAYE ATAWAPA NJIA YA KUTOKEA MNAPOJARIBIWA ILI MWEZE KUSTAHIMILI.
2 Petro 1:6Biblia ya Kisasa↗Shiriki↗katika maarifa, kiasi; katika kiasi, saburi; katika saburi, utauwa;
MANENO MUHIMU YA KIYUNANI⚑ G1466 egkrateia — kiasi
KATIKA KIASI, SABURI + KATIKA SABURI, UTAUWA.
(Mawazo yangu binafsi — hii hapa somo lote kwa mstari mmoja: kiasi, egkrateia (G1466, kiasi), ni tunda la Roho — wewe mwenyewe ukitawaliwa na nguvu zake. Ahabu alijiuza mwenyewe, makar (H4376, kuuza); Esau aliuza haki yake ya mzaliwa wa kwanza; Sauli, Balaamu, Hawa, na Daudi kila mmoja alithamini kitu zaidi kuliko sauti ya Mungu. Lakini Mwana alijitawala mwenyewe hata kufa, na kwa utii wa mmoja wengi wamefanywa waadilifu. Na Mungu ni mwaminifu: hutajaribiwa kupita uwezo wako, na pamoja na jaribu atafanya na mlango wa kutokea. Ongezeni kiasi katika maarifa yenu, na mpige mbio kwa ajili ya taji isiyoharibika.)
MANENO MUHIMU YA KIYUNANI
Haya ni maneno muhimu ya somo hili. Gusa neno lolote lenye vitone kwenye mistari iliyo juu ili kuona maana yake hapa.
“kiasi” — G1466 egkrateia — kiasi, kujizuia, kiasi
matunda ya Roho ni kiasi
“kiasi” — G1467 egkrateuomai — kujizuia, kudhibiti nafsi, kuwa na kiasi
Kila mtu anayeshindana kwa ushindani hujizuia katika mambo yote
“kwa kiasi” — G4996 sophronos — kwa akili timamu, kwa kiasi, kwa unyofu
neema hutufundisha kuishi kwa kiasi katika ulimwengu huu wa sasa
“uza” — G591 apodidomi — kutoa, kukabidhi, kuuza
Esau kwa ajili ya kipande kimoja cha chakula alipouza haki yake ya mzaliwa wa kwanza
1. Wagalatia 5:22-23 — Lakini tunda la Roho ni upendo, furaha, amani, uvumilivu, utu wema, fadhili, uaminifu, upole, na:
a) hekima
b) kiasi
c) maarifa
2. Wafalme wa Kwanza 21:20 — Umejiuza mwenyewe kufanya:
a) kufanya uovu mbele ya macho ya Bwana
b) kutenda uovu machoni pa watu
c) tembea katika njia ya baba zako
3. 1 Samweli 15:24 — Sauli alisema, Nimevunja amri ya Bwana, kwa sababu:
a) Nilimwogopa BWANA, na kuitii sauti yake
b) watu walichukua nyara
c) Niliwaogopa watu na kwa hiyo nikafanya walivyotaka
4. 2 Petro 2:15 — Balaamu mwana wa Beori alipenda:
a) thawabu za uaguzi
b) njia iliyo sahihi
c) mshahara wa uovu
5. 1 Petro 2:23 — Alipotukanwa, yeye:
a) hakurudisha matukano
b) alijibu tena
c) hakuwaruhusu
6. Waebrania 12:16 — Esau kwa ajili ya mlo mmoja aliuza:
a) baraka yake
haki yake ya kwanza ya kuzaliwa
c) urithi wake
7. 1 Wakorintho 10:13 — Naye Mungu ni mwaminifu; mnapojaribiwa atawapa njia ya kutokea ili mweze:
a) njia ya kutokea
b) mahali pa toba
c) mwisho wa dhambi
MAJIBU SAHIHI: 1-b, 2-a, 3-c, 4-c, 5-a, 6-b, 7-a
JINSI SOMO HILI LINAVYOGAWANYIKA
Jinsi walioouzwa wanavyokombolewa: Ahabu na Esau walijiuza wenyewe, lakini ninyi mmenunuliwa kwa thamani (1 Wakorintho 6:20) — mliouzwa chini ya dhambi (Warumi 7:14), lakini mkakombolewa kutoka kwenye laana (Wagalatia 3:13).
→ Jinsi mji unavyolindwa: yeye asiyekuwa na kiasi juu ya roho yake ni kama mji uliobomolewa, usio na kuta (Mithali 25:28); na yeye atawalaye roho yake ni bora kuliko yeye atwaaye mji (Mithali 16:32).
Jinsi mbio zinavyokimbiwa: kiasi katika mambo yote huongoza kukimbia kwa saburi mbio zilizowekwa mbele yetu, tukimtazama Yesu (Waebrania 12:1-2).
Jinsi ngazi inavyopanda: kwenye maarifa kiasi, kwenye kiasi saburi, kwenye saburi utauwa (2 Petro 1:5-7) — ili msiwe wavivu wala wasiozaa matunda (2 Petro 1:8).
Jinsi wanaojaribiwa wanavyosaidiwa: kwa kuwa yeye mwenyewe naye aliteswa alipojaribiwa, aweza kuwasaidia wale wanaojaribiwa (Waebrania 2:18) — aliyejaribiwa sawasawa na sisi katika mambo yote, bila kufanya dhambi (Waebrania 4:15).
Jinsi neema inavyofundisha: kuishi kwa kiasi kunaongoza kutazamia tumaini lile lenye baraka, na kufunuliwa kwa utukufu (Tito 2:13) — watu wa peke yake, wenye juhudi za matendo mema (Tito 2:14).
