Agalatia 5:22-23Modern Bible↗Share↗No rĩrĩ, maciaro ma Roho nĩ wendani, na gĩkeno, na thayũ, na gũkirĩrĩria, na kũiguanĩra tha, na gũtugana, na kwĩhokeka (23) na ũhooreri, na kwĩgirĩrĩria merirĩria ma mwĩrĩ. Macio-rĩ, gũtirĩ watho wa kũgiria mekagwo.
CIUGO CIA KIRIIKI⚑ G1466 egkrateia — Kwĩgirĩrĩria
KWĨGIRĪRĪRIA MERIRĪRIA MA MWĪRĨ — GŨKĪRA MWĪRĨ — NĪ MACIARO MA ROHO.
(Mecoya makwa mwene — ririkana ũrĩa wĩgumia ũrũgamĩte: gatagatĩ ka maciaro ma Roho. Ti kĩndũ kĩa mbere kĩrĩ wĩra wa mũndũ; nĩ ciaro. egkrateia (G1466, wĩgumia) nĩ hinya wa na thĩinĩ — mũndũ mwene wĩathĩte. Harĩa Roho atũũraga, ici ciaro ikũragĩrĩra, na maũndũ ta macio matirĩ watho ũmokagĩrĩria.)
1. RĨRĨA WĪGĨRĨRĨRIA ŨTIRĨ HO — AHABU
1.1 Athamaki 21:1-4Modern Bible↗Share↗Na rĩrĩ, thuutha ũcio gũkĩgĩa na ũndũ wakoniĩ mũgũnda wa mĩthabibũ wa Nabothu ũrĩa Mũjezireeli. Mũgũnda ũcio wa mĩthabibũ warĩ kũu Jezireeli, hakuhĩ na nyũmba ya ũthamaki ya Ahabu mũthamaki wa Samaria. (2) Nake Ahabu akĩĩra Nabothu atĩrĩ, “He mũgũnda waku wa mĩthabibũ haandage mboga, tondũ ũrĩ hakuhĩ na nyũmba yakwa ya ũthamaki. Nĩngũgũkũũranĩria na mũgũnda ũngĩ wa mĩthabibũ mwega gũkĩra ũyũ, kana ũngĩona arĩ wega, no ngũhe mbeeca ciiganĩte thogora waguo.” (3) No Nabothu akĩmũcookeria atĩrĩ, “Jehova arogiria ngũhe igai rĩa maithe makwa.” (4) Nĩ ũndũ ũcio Ahabu akĩinũka athitĩtie gĩthiithi na arĩ mũrakaru, tondũ Nabothu ũrĩa Mũjezireeli nĩamwĩrire atĩrĩ, “Ndingĩkũhe igai rĩa maithe makwa.” Agĩkoma ũrĩrĩ wake angʼathĩtie na akĩrega kũrĩa irio.
AHABU NĨEENDETIE ATHII AGĨKE ŨŨRU MAITHO-INĨ MA JEHOVA.
4.1 Athamaki 21:25Modern Bible↗Share↗(Na rĩrĩ, gũtirĩ kuoneka mũndũ ta Ahabu werutĩire gwĩka ũũru maitho-inĩ ma Jehova, aringĩrĩirio nĩ mũtumia wake Jezebeli.
CIUGO CIA KIHEBERI⚑ H4376 makar — Kũendio
GŨTIRĨ KUONEKA MŨNDŪ TA AHABU, WERUTĨIRE GWĨKA ŨŪRU, ARINGĨRĨRIO NĨ MŨTUMIA WAKE.
(Meciria makwa niĩ mwene — mũthamaki, na ndangĩahotire kwĩathaga we mwene. Ũthamaki wothe waarĩ wake, no mũgũnda wa mĩmera ũkĩmũrehere kĩeha na ũkĩmweheria kwenda kũrĩa irio. Kiugo nĩ makar (H4376, kwendia): eendirie we mwene nĩguo akinyanĩre wendi wake. Ũyũ nĩ kwaga kwĩgirĩrĩria — mũndũ ũcio ndaathaga wendi ũcio, wendi nĩguo ũmwathaga.)
2. KĨĨRĨRĨRIA GĨA WĮENDIA WEHĨTHIA — ŨNDŨ O WOTHE WATŨĨRWO WA BATHA GŨKĨRA GWĨATHĮKĮRA NGAI
1.1 Samũeli 15:24Modern Bible↗Share↗Nake Saũlũ akĩĩra Samũeli atĩrĩ, “Nĩnjĩhĩtie. Nĩnjagararĩte watho wa Jehova na uuge waku. Nĩ andũ ndeetigĩrire ngĩkĩmaathĩkĩra.
SAŨLŨ NĨAtuire GĨA BATHANI GŨTĨĨA NA GŨKUMIA KWA ANDŨ BARA GĨAKĨRA GWĨATHĨKĨRA MŨGAMBO WA NGAI.
2.2 Petero 2:15Modern Bible↗Share↗Nĩmatigĩte njĩra ĩrĩa nũngarũ makoora makarũmĩrĩra njĩra ya Balamu wa Beori, ũrĩa wendaga mũno mũcaara wa gwĩka ũũru.
BALAMU ENDEETE MŨCAARA WA GWĨKA ŨŪRU GŨKĨRA KWATHĨKĨRA NGAI.
3.Kĩambĩrĩria 3:6Modern Bible↗Share↗Rĩrĩa mũndũ-wa-nja ũcio onire atĩ matunda ma mũtĩ ũcio maarĩ mega ma kũrĩa, na ma kwendeka makĩonwo na maitho, o na ma kwĩrirĩrio nĩ ũndũ wa kũũhĩgia mũndũ, agĩtua mamwe, akĩrĩa. Agĩcooka akĩhe mũthuuri wake, ũrĩa maarĩ nake, nake akĩrĩa.
EVA NĨATUĨRE MŨHIANO WA MATUNDA WA KWENDEKA MAKĨONWO NA MAITHO, NA WENDA WA GWĨRIRĨRIO NĨ ŨNDŨ WA KŨŨHĨGIA MŨNDŨ, MARĨ MA BATA GŨKĨRA GWĨATHĨKĨRA KIUGO KĨA NGAI.
DAUDI NĨATUAGA GĨKENO GĨA ŨKĨRA WAKE ARĨ NAKE ARĨ WA BATHA GŨKĨRA WATHĨKĨRA WATHANI WA NGAI.
(Meciiria makwa — nĩngwĩrũrũma kĩrĩa gĩtũmi kĩmwe kĩrĩ na muoyo ĩna: Saũlũ nĩetigĩrire, Balamu nĩendete, Efa nĩonire, Daudi nĩoire. Gũtirĩ o na ũmwe wao wathĩnjĩrĩirwo. Ũmwe o ũmwe nĩatuire kĩndũ kĩmwe kĩrĩ na thogora mũnene gũkĩra mũgambo wa Ngai, na akĩĩneana we mwene nĩguo agĩe nakĩo. Kĩndũ nĩ kĩngĩ, no thoko nĩ ĩmwe.)
3. KRISTO — KĨONERANIA KĨA ŨGWATĨRĨRIU WA MŨNDĨ MWĪGĨRĨRE
1.Ahibirania 5:8Modern Bible↗Share↗O na gũtuĩka aarĩ mũriũ, nĩerutire gwathĩka nĩ ũndũ wa ũrĩa aanyariirĩkire
O NA GŨTUĨKA AARĨ MŨRIŨ, NĨERUTIRE GWATHĨKA NĨ ŨNDŨ WA ŨRĨA AANYARIIRĨKIRE.
2.Afilipi 2:8Modern Bible↗Share↗Nake ahaana ta mũndũ-rĩ, akĩĩnyiihia, na agĩathĩka o nginya akĩũragwo, o kũũragwo kũrĩa kwa mũtharaba!
CIUGO CIA KIRIIKI⚑ G5013 tapeinoo — Kwĩnyihia
na agĩathĩka o nginya akĩũragwo, o kũũragwo kũrĩa kwa mũtharaba.
3.1 Petero 2:22-23Modern Bible↗Share↗“We ndaigana kwĩhia, o na kanua gake gatiigana kwaria maheeni.” (23) Hĩndĩ ĩrĩa andũ maamũrumaga, we ndaigana kwĩrumĩra; rĩrĩa aanyariiragwo, we ndaigana kũmehĩtĩra. Handũ ha ũguo-rĩ, we nĩ kweneana eneanaga kũrĩ ũrĩa ũtuaga ciira na kĩhooto.
CIUGO CIA KIRIIKI⚑ G3058 loidoreo — Kũrumwo
HĨNDĨ ĨRĨA ANDŨ MAAMŨRUMAGA, WE NDAIGANA KWĨRUMĨRA; HANDŨ HA ŨGUO-RĨ, WE NĨ KWENEANA ENEANAGA KŨRĨ ŨRĨA ŨTUAGA CIIRA NA KĨHOOTO.
(Meciria makwa kĩũmbe — Ahabu aarĩ na ũthamaki no ndaarĩ na wathani wa gwĩathaga we mwene; Mũrũ aarĩ na hinya wothe na wathani mũkinyanĩru. Nĩehithũmũrire — tapeinoo (G5013, gũtua kũrĩa kũnini). Aarumirwo — loidoreo (G3058, gũcambia) — na ndaacookirie ũhoro. Kwĩgirĩrĩria to ũhũthũ; nĩ hinya ũinamĩte gwathĩkĩra wendi wa Ngai, o nginya gĩkuũ.)
4. KĨRĨA WĨGUMĨRĨRIA ŨCIARAGA — MATHEMBA NA THAGA
1.2 Petero 1:5-6Modern Bible↗Share↗Na nĩ ũndũ wa gĩtũmi kĩu kĩũmbe, kĩĩrutanĩriei mũno nĩguo muonganĩrĩrie wĩtĩkio wanyu na wagĩrĩru; naguo wagĩrĩru mũwonganĩrĩrie na ũmenyo; (6) naguo ũmenyo mũwonganĩrĩrie na kwĩgirĩrĩria merirĩria ma mwĩrĩ; nakuo kwĩgirĩrĩria merirĩria macio-rĩ, mũkuonganĩrĩrie na gũkirĩrĩria; nakuo gũkirĩrĩria mũkuonganĩrĩrie na kwĩyamũrĩra Ngai;
CIUGO CIA KIRIIKI⚑ G1466 egkrateia — Kwĩgirĩrĩria
KWĨGIRĨRĨRIA MERIRĨRIA MA MWĨRĨ KWONGERERWO NA ŨMENYO, NAKUO KWĨGIRĨRĨRIA MERIRĨRIA MACIO GĨKAUMA GŨKIRĨRĨRIA, NA KUUMA GŨKIRĨRĨRIA, KWĨYAMŨRĨRA NGAI.
2.1 Akorinitho 9:24-25Modern Bible↗Share↗Kaĩ inyuĩ mũtooĩ atĩ andũ arĩa mahĩtahĩtanaga ihenya-inĩ mahanyũkaga othe, no rĩrĩ, no ũmwe wao ũheagwo kĩheo? Kĩhanyũkei na njĩra ĩrĩa ĩngĩtũma mũkaaheo kĩheo. (25) Mũndũ o wothe ũrĩa ũhĩtahĩtanaga thĩinĩ wa mathako-rĩ, ehataga na akemenyeria maũndũ-inĩ mothe hatarĩ itherũ. Mekaga ũguo nĩguo maheo thũmbĩ ĩtarĩ ya gũtũũra; no ithuĩ twĩkaga ũguo nĩguo tũkaaheo thũmbĩ ya gũtũũra nginya tene.
CIUGO CIA KIRIIKI⚑ G1467 egkrateuomai — thimu
MŨNDŨ O WOTHE ŨRĨA ŨHĨTAHĨTANAGA THĨINĨ WA MATHAKO NĨAKEMENYERIAGA MAŨNDŨ-INĨ MOTHE, NĨGUO AHEO THŨMBĨ YA GŨTŨŨRA NGINYA TENE.
3.Tito 2:11-12Modern Bible↗Share↗Nĩ ũndũ wega wa Ngai ũrĩa ũrehaga ũhonokio nĩũguũranĩirio kũrĩ andũ othe. (12) Wega ũcio wa Ngai nĩguo ũtũrutaga kũregana na maũndũ marĩa matarĩ ma kwĩyamũrĩra Ngai, na merirĩria mooru ma gũkũ thĩ, na gũtũũra twĩgirĩrĩirie merirĩria ma mwĩrĩ, na gũtũũra na mĩtũũrĩre ya ũngai na mĩrũngĩrĩru na ya kwĩyamũrĩra Ngai mahinda-inĩ maya tũrĩ
CIUGO CIA KIRIIKI⚑ G4996 sophronos — Na wĩathĩ
WEGA WA NGAI NĨGUO ŨTŨRUTAGA GŨREGANA NA MERIRĨRIA MOORU MA GŨKŨ THĨ, NA GŨTŨŪRA NA MĨTŨŪRĨRE YA ŨNGAI MAHINDA-INĨ MAYA TŨRĨ.
(Maũndũ makwa niĩ mwene — ta wĩcirĩtie ũrĩa gĩkeno gĩtaramĩte: kwĩgirĩrĩria nĩ kuongererwo ũmenyo, na ũkirĩrĩria nĩ wakĩtwo igũrũ rĩa kwĩgirĩrĩria. Na wega wa Ngai nĩũrutanaga: wega o ũcio ũrehaga ũhonokio nĩũtũrutaga kũrega merirĩria ma thĩ na gũtũũra na mĩtũũrĩre ya kwĩgirĩrĩria — sophronos (G4996, na wĩgirĩrĩria), na meciria mega. Andũ arĩa mahanyũkanagĩra thũmbĩ ĩrĩa ĩthũkaga nĩ eegirĩrĩirie — egkrateuomai (G1467, kwĩgirĩrĩria) — maũndũ-inĩ mothe; ithuĩ-i tũkĩagĩrĩirwo nĩ gũkĩrĩrĩria makĩria atĩa, nĩ ũndũ wa thũmbĩ ĩrĩa ĩtaathũkaga.)
KANWA KA AIRĨ — KIUGO GĨTUNDĨKĨTWO: MAKAR (H4376, GŨTUNDA) NA APODIDOMI (G591, GŨTUNDA)
MŨTHAMAKI MŨRIISE ARĨA ARĨKĨTIRAGA MĨGŨNDA YA MĨTHEMBA NĮKĮRA NĮGŨNDA WA MBOGA.
5.Ahibirania 12:16-17Modern Bible↗Share↗Tigĩrĩrai nĩmuona atĩ gũtirĩ o na ũmwe wanyu mũhũũri maraya, kana mũndũ ũtetigĩrĩte Ngai ta Esaũ, ũrĩa wendirie igai rĩa ũrigithathi wake nĩ ũndũ wa irio cia irĩa rĩmwe. (17) Thuutha-inĩ, ta ũrĩa mũũĩ, hĩndĩ ĩrĩa eendire kũgaya kĩrathimo gĩake, nĩaregirwo. Ndaahotire kuona kamweke ga kwĩrira, o na gwatuĩka nĩacaririe kĩrathimo kĩu na maithori.
CIUGO CIA KIRIIKI⚑ G591 apodidomi — Kũendio
MŨRŨ WA MBERE NĨAENDIIRE IGAI RĨA ŨRIGITHATHI WAKE NĨ ŨNDŨ WA IRIO CIA IRĨA RĨMWE, NA HEBERI NĨĨONGERERAGA ŨRIA ATHAMAKI MATOIGAGA — NĨ MAITHORI MARĨA MATIAHOTAGA KWĨGŪRA ŨGAACŨRŨKANIO ŨCIO RĨNGĨ.
(Mecoya makwa mwene — kuma harĩ arũme othe arĩa marĩ thĩinĩ wa wĩruti ũyũ, kiugo endio nĩ kĩandĩkĩtwo ũhoro wa arũme eerĩ o tao: Ahabu na Esau. Mũthamaki nĩendirie ũthingu nĩ ũndũ wa mũgũnda wa mĩmera; mũrigithathi nĩendirie igai rĩake nĩ ũndũ wa irio o rĩmwe. Ibuku rĩa Athamaki rĩathiraga ũhoro wa Ahabu na ituĩro, no ibuku rĩa Ahebrania noyo riumĩrĩirie Esau na mbere makĩria — nginya mũthenya ũrĩa aageririe kwĩgarũrĩria kĩrathimo akĩrĩraga na maithori, na ndonire handũ ha kwĩrira. Ndũkeendie wee mwene; ciendio imwe itingĩgũrwo rĩngĩ.)
6.Kohelethu 4:12Modern Bible↗Share↗Mũndũ ũmwe no akĩrio hinya, no andũ eerĩ no mahote kwĩgitĩra. Mũhĩndo mũrame na ndigi ithatũ ndũngĩtuĩka narua.
no andũ eerĩ no mahote kwĩgitĩra + Mũhĩndo mũrame na ndigi ithatũ ndũngĩtuĩka narua.
KĨĨRUAINĨ NA ŨHINGIKO — WĨHIA WA MAGERIO MATATU, NA WĨATHĨKANI WA ŨMWE
7.Kĩambĩrĩria 3:6Modern Bible↗Share↗Rĩrĩa mũndũ-wa-nja ũcio onire atĩ matunda ma mũtĩ ũcio maarĩ mega ma kũrĩa, na ma kwendeka makĩonwo na maitho, o na ma kwĩrirĩrio nĩ ũndũ wa kũũhĩgia mũndũ, agĩtua mamwe, akĩrĩa. Agĩcooka akĩhe mũthuuri wake, ũrĩa maarĩ nake, nake akĩrĩa.
GŨTHITA GWA MBERE KWA WĪGEMIO: IRIO, MAITHO, NA KWĨRIRĬRIA ŨŨGĨ.
1 Johana 2:16Modern Bible↗Share↗Nĩgũkorwo ũndũ o wothe ũrĩ gũkũ thĩ, na nĩmo merirĩria ma mwĩrĩ, na merirĩria ma maitho make, na mwĩraho wa kĩrĩa arĩ nakĩo na ũrĩa ekaga: maũndũ macio matiumanĩte na Ithe witũ, no moimanĩte na thĩ.
Mathayo 4:8-10Modern Bible↗Share↗Ningĩ mũcukani akĩmũtwara kĩrĩma-inĩ kĩraaya mũno, akĩmuonia mothamaki mothe ma thĩ na riiri wamo. (9) Akĩmwĩra atĩrĩ, “Maũndũ maya mothe nĩngũkũhe, ũngĩĩtĩkĩra kũnyinamĩrĩra ũũhooe.” (10) Nake Jesũ akĩmwĩra atĩrĩ, “Thiĩ Shaitani ndiga! Nĩgũkorwo nĩ kwandĩkĩtwo atĩrĩ: ‘Hooyaga Mwathani Ngai waku, na ũmũtungatagĩre o we wiki.’”
GERIO NA KWĨRIRIRIA CHAKŨRIA NA WENDA WA MAITHO, AGĨCOOKIA NA KIUGO NA AKĨĨNAMĨRĨRIA NGAI WIKI.
Aroma 5:19Modern Bible↗Share↗Nĩgũkorwo o ta ũrĩa ũremi wa mũndũ ũmwe watũmire andũ aingĩ matuuo ehia-rĩ, ũguo noguo gwathĩka kwa mũndũ ũcio ũmwe gũgũtũma andũ aingĩ matuuo athingu.
NĨGŨKORWO O TA ŨRĨA ŨREMI WA MŨNDŨ ŨMWE WATŨMIRE ANDŨ AINGĨ MATUUO EHIA-RĨ, ŨGUO NOGUO GWATHĨKA KWA MŨNDŨ ŨCIO ŨMWE GŨGŨTŨMA ANDŨ AINGĨ MATUUO ATHINGU.
(Mecoke makwa ma mwene—ihingo cia atatũ o icio: mwĩrĩ, maitho, na mwĩtĩĩo wa muoyo. Hau mũtĩ-inĩ mũtumia nĩoonire, akĩĩrirĩria, akĩoya, na akĩrĩa. Werũ-inĩ Mũrũ nĩageririo ihingo-inĩ o icio, na akĩcookeria o rĩothe, Kwandĩkĩtwo. Harĩa mũndũ wa mbere aagwire, wathĩki wa ũmwe nĩũtũmĩte aingĩ matuĩke athingu.)
KŨHINGA
1 Akorinitho 10:13Modern Bible↗Share↗Mũtirĩ mwagerio na magerio mangĩ tiga o marĩa makoraga andũ. Nake Ngai nĩmwĩhokeku; ndangĩtĩkĩra mũgerio na magerio marĩa mũtangĩhota gwĩtiiria. No rĩrĩa mũkũgerio-rĩ, nĩarĩmuonagĩrĩria njĩra ya kũũrĩra nĩguo mũhotage gwĩtiiria magerio macio.
NGAI NĨ MWĨHOKEKU, NA RĨRĨA MŨKŨGERIO-RĨ, NĨARĨMUONAGĨRĨRIA NJĨRA YA KŨŨRĨRA.
2 Petero 1:6Modern Bible↗Share↗naguo ũmenyo mũwonganĩrĩrie na kwĩgirĩrĩria merirĩria ma mwĩrĩ; nakuo kwĩgirĩrĩria merirĩria macio-rĩ, mũkuonganĩrĩrie na gũkirĩrĩria; nakuo gũkirĩrĩria mũkuonganĩrĩrie na kwĩyamũrĩra Ngai;
CIUGO CIA KIRIIKI⚑ G1466 egkrateia — Kwĩgirĩrĩria
KWĨGIRĨRĨRIA MERIRĨRIA MŨKUONGANĨRĨRIE NA GŨKIRĨRĨRIA + GŨKIRĨRĨRIA MŨKUONGANĨRĨRIE NA KWĨYAMŨRĨRA NGAI.
(Meciria makwa mwene — ũyũ nĩ wĩruti ũyũ wothe rũrigi rũmwe: temperance, egkrateia (G1466, temperance), nĩ itheremo cia Roho — wee mwene ũthamakagwo nĩ hinya wake. Ahabu eendirie we mwene, makar (H4376, to sell); Esau nĩendirie ũkũrũ wake wa gũciarwo mbere; Saulu, Balamu, Hawa, na Daudi o mũndũ wao nĩoonire kĩndũ kĩrĩ bata gũkĩra mũgambo wa Ngai. No rĩrĩ, Mũrũ wetheremirie we mwene o nginya gĩkuũ, na nĩ ũnyanyi wa ũmwe andũ aingĩ mekĩrwo ũthingu. Na Ngai nĩ mwĩhokeku: ndũkageragwo ũkĩrĩtie ũrĩa ũngĩhota gũkirĩrĩria, na hamwe na kũgerio nĩekũhingũra njĩra ya kũũrĩra. Ongerera temperance harĩ ũmenyo waku, na ũtengʼerie thũmbĩ ĩrĩa ĩtangĩbutha.)
CIUGO CIA KIRIIKI
These are the keywords for this study. Tap any dotted word in the verses above to see its meaning here.
niehinyithirie we mwene, na agicoka gwathikira nginya gikuu
“Kũrumwo” — G3058 loidoreo — gũkaanĩra, gũcambia
Rĩrĩa aarumagwo, ndaacookagia kũruma
CIUGO CIA KIHEBERI
“Kũendio” — H4376 makar — kwendia, kwĩneana
wee wĩendetie gwĩka ũũru maitho-inĩ ma JEHOVA
KĨGERANIO GĨA GWĨMENYERIA
1. Galatia 5:22-23 — No rĩrĩ, maciaro ma Roho nĩ wendani, na gĩkeno, na thayũ, na gũkirĩrĩria, na kũiguanĩra tha, na gũtugana, na kwĩhokeka na ũhooreri, na:
a) ũũgĩ
b) kwĩgirĩrĩria merirĩria ma mwĩrĩ
c) ũmenyo
2. 1 Athamaki 21:20 — Wĩendetie kũrutĩra:
a) gwĩka ũũru maitho-inĩ ma Jehova
b) gwĩka waganu maitho-inĩ ma andũ
c) thiĩ na njĩra ya maithe maku
3. 1 Samuel 15:24 — Nake Saũlũ akĩĩra Samũeli atĩrĩ, Nĩnjagararĩte watho wa Jehova na uuge waku, tondũ:
a) Nĩndetigagĩra Jehova, na ngaathĩkĩra mũgambo wake
Ũrĩa arĩa magerio matethagio: tondũ we mwene nĩanyariirĩkire agĩgerio, no ahote gũteithia arĩa mageragio (Ahibirania 2:18) — akĩgerio na njĩra ciothe o ta ithuĩ, no atarĩ na mehia (Ahibirania 4:15).
Ũrĩa Wega ũrutanaga: gũtũũra na wĩmenyereri nĩgũtongoragia kwĩrĩgĩrĩra kĩĩrĩgĩrĩro kĩu kĩrathimĩku, na kuoneka kwa riri (Tito 2:13) — andũ a mwanya, marĩ na kĩyo gĩa ciĩko njega (Tito 2:14).